Građanin Vels: Jugoslovenske veze najvećeg režisera svih vremena

Bio je četnik u Bulajićevoj „Neretvi“, Dž. P. Morgan u Papićevoj „Tajni Nikole Tesle“ – ali veze Orsona Velsa sa nekadašnjom Jugoslavijom bile su dublje i trajnije od ove dve epizodne uloge.

Na predstojećem Venecijanskom filmskom festivalu, koji je na programu od 2. do 12. septembra, jedna od najvećih atrakcija biće premijera dokumentarnog filma baziranog na snimcima starim tačno pola vijeka. Režiser filma je mrtav već 35 godina.

Film se zove Hoper/Vels i predstavlja zapravo snimak razgovora koji su 1970. vodili Denis Hoper i Orson Vels, gdje je potonji potpisan i kao režiser. Te godine, Denis Hoper je bio u fokusu pažnje filmske javnosti, pošto ga je godinu dana ranije proslavio film Goli u sedlu. Vels je, naravno, bio klasik, i to klasik sa aurom subverzije.

Navodim ovo tek kao ilustraciju činjenice da se i 105 godina nakon njegovog rođenja, odnosno 35 godina nakon smrti, filmografija Orsona Velsa (1915 - 1985.), po mnogim relevantnim anketama navažnijeg filmskog režisera svih vremena, autora Građanina Kejna (1941.) koji se skoro konsenzualno smatra najboljim filmom svih vremena, još uvijek dopisuje.

O Velsu je pisano mnogo – od trotomne biografija Sajmona Keloua preko knjiga Frenka Brejdija i Džejmsa Nermora, do bezbrojnih eseja i anegdotalnih zapisa. Neizostavan dio svakog pregleda njegove biografije su i njegove jugoslovenske veze, veze sa zemljom čiji se „život“ gotovo u potpunosti preklopio s njegovim – on se rodio tri godine prije i umro šest godina prije nje.

Već kao sedmogodišnji dječak, 1922. godine, na jednom parobrodskom krstarenju sa ocem, uplovio je u dubrovačku luku i to mu je bio prvi kontakt sa zemljom koju će kasnije zavoljeti.

Kao mlad čovjek, u vrijeme Drugog svjetskog rata, u kontaktu je sa Lujom Adamičem i sa simpatijama prati borbu Jugoslovena protiv njemačkog okupatora. U vrijeme kad se Draža Mihailović pojavljuje na naslovnoj strani Tajma, igra u jednoj radio-drami o četnicima, što ispada kao neki neobičan prolog njegovoj kasnijoj ulozi u Neretvi Veljka Bulajića.

Paralelno, međutim, sa prodiranjem istine o presudnoj ulozi partizana u borbi protiv nacista, Vels, koji je ionako bio ljevičarski nastrojen, počinje da se interesuje za Tita i njegovu vojsku.

Ipak, njegova prava relacija sa Jugoslavijom započinje petnaestak godina nakon završetka Drugog svjetskog rata. To je ono vrijeme značajne jugoslovenske participacije u velikim svjetskim koprodukcijama, vrijeme čiju je atmosferu dobro „skinuo“ Momo Kapor u svojim Folirantima. Na tom tragu, Vels stiže do zagrebačkog „Jadran filma“ najprije kao glumac. Angažovao ga je francuski režiser Abel Gans za svoj film Austerlic.

Kontakti koje tada stiče vode do ugovora za snimanje Procesa prema legendarnom književnom predlošku Franca Kafke. Svako ko je makar dan-dva proveo u Zagrebu primijetiće eksterijere iz starog centra grada u ovoj sjajnoj ekranizaciji za koju je sam Vels držao da spada među dva-tri njegova najbolja filma uopšte. Bio je možda i pomalo sentimentalan, jer je na snimanju Procesa sreo studentkinju Olgu Palinkaš koja će postati njegova posljednja muza i životna pratilja.

Rekao joj je tih dana da mu se čini kako je ona "like a God's gift", što će reći „kao dar od Boga“. Ovo „kao dar“ u kolokvijalnoj varijanti „kô dar“, ona će preuzeti za drugi dio svog umjetničkog imena. U Velsovim biografijama i istoriji umjetnosti generalno zapamćena je kao Oja Kodar.

Poslije Procesa u Zagrebu sa „Jadran filmom“, Vels dolazi u Beograd da u koprodukciji „Avala fila“ glumi u Marku Polu. Triling jugoslovenski producentskih kuća zatvoriće „Bosna film“ kao glavni producent Neretve u kojoj je Orson Vels glumio četničkog senatora.

Da je bilo sreće i više razumijevanja, to je mogao biti tek početak. Sam Vels koji je Vladimira Dedijera poznavao još iz četrdesetih godina, želio je da snimi film o Sarajevskom atentatu. Takođe, u jednoj od varijanti scenarija Sutjeske koju je naposljetku snimio Stipe Delić, postojala je opcija da Vels igra Vinstona Čerčila.

Ipak, ostala je sačuvana jedna recenzija scenarija za Sutjesku koju je napisao Vels. Poslije pedesetak godina, ta recenzija nije samo istorijski dokument, nego izuzetno zanimljiv uvid u to kako dobronamjeran umjetnik iz velike kulture vidi načine na koji se djelo iz male kulture može ravnopravno nametnuti globalnoj publici.

On najprije kaže da autor sebi prije svega mora postaviti pitanje kojoj publici je djelo namijenio. Domaćoj publici obično ne treba kontekst, stranoj treba, ali pod uslovom da taj kontekst nije prekomplikovan i predetaljan. Takođe, stranoj publici treba „baciti udicu“ nekim detaljom koji im je poznat.

U kontekstu Sutjeske i generalno NOB-a, a kad je riječ o anglo-američkoj publici, Vels taj detalj prirodno pronalazi u britanskim vojnim misijama. On takođe govori protiv sentimentalnih scena, a hvali one borbene. Ipak, ako gledamo film nakon čitanja Velsove recenzije, reklo bismo da ju Stipe Delić nije pretjerano ozbiljno čitao.

Bilo kako bilo, Sutjeska nije bio kraj Velsove veze sa Jugoslavijom. Kad je Krsto Papić krajem sedamdesetih godina dvadesetog vijeka snimao Tajnu Nikole Tesle poželio je da Džej Pi Morgana glumi Orson Vels.

U vrijeme tog boravka u Jugoslaviji, Vels se viđa sa Titom. Obojica su bolesni, ali i dalje misle na budućnost. Ostalo je sačuvano u zapisnicima da je Vels Titu nudio da snimi „filmski esej o Jugoslaviji“, zemlji koju je zavolio „usprkos premasnoj hrani i prejakim bijelim vinima“.

Vels je umro 1985. godine. U jednom od najzanimljivijih nekroloških tekstova tim povodom, veliki pisac Gor Vidal – koji će 14 godina kasnije biti jedan od najartikulisanijih intelektualnih glasova u Americi protiv bombardovanja SR Jugoslavije – prisjećao se kako je na njihovim tradicionalnim ručkovima Orson Vels često prepričavao anegdote i događaje sa snimanja u Jugoslaviji.

U Građaninu Kejnu jedna jedina riječ ("rosebud") pokazuje se kao šifra jednog života. I veze Orsona Velsa sa Jugoslavijom, još su jedna ilustracija činjenice da bi u nekoj dobro sumiranoj alternativnoj istoriji dvadesetog stoljeća, kao ključna šifra mogla da zvoni riječi „Jugoslavija“.

broj komentara 7 pošalji komentar
(subota, 15. avg 2020, 22:35) - Rada [neregistrovani]

Svakojakih pokušaja

jetu bilo, snimio je u SFRJ i film " Falstaf" po motivima Šekspirovih "Veselih žena vindzorskih" i "Falstafa"-film sam gledala u Domu omladine, nije ni prineti "Građaninu Kejnu" . Što se tiče životne pratilje, sećam se da je Vels primio "Oskara" za životno delo uz ženu i ćerku, gđica Oja Koder nije bila uslikana tom prilikom.

(petak, 14. avg 2020, 03:23) - Ahmet [neregistrovani]

my

Wels je bio ogromnim dugovima, da bi se izvukao odta prihvatio je za veliki honorr da igra "cetnika" u Neretvi kod Delica. Zahvljujuci tome, odgurao je Neretvu za Oskara, ali je ista iodbijena zbog komuproapagande. Inace, svi autori koji su naravili prekretnicu na Filmu, medju njima i Wels sa "Gradjanin Kejn", su jevreji - Ajzenstajn, Tarkovski, Vertov, jedino je Caplin polujevrej. Po majsci je on rom, i uvek je to u svojoj dramaturgiji, postanvci koristio. Svaki put kada bi posecivao Rusiju obavezno bi posecivao i Theater "Romen" gde bi se napio do nesvesti je sa ponosom pevao ruske rromanse i izgovarao "Me sijum Rrom-I am Gipsy". Film je cista jevrejska umetnost ali i njihov biznis.

(petak, 14. avg 2020, 00:32) - Coa [neregistrovani]

Bila dvaput jedna zemlja

Jugoslavija kao država je poput dobrog glumca pokušala da oživi lik Jugoslavije. U tom članku alternativne istorije bi verovatno bilo zapisano da je Jugoslavija to uradila sa najviše elana i da su njeni stažisti uložili najviše "krvi, napornog rada, suza i znoja". Na kraju krajeva bio je to kolosalan glumački poduhvat.

(četvrtak, 13. avg 2020, 19:01) - anonymous [neregistrovani]

Vels

je Englez, kao i Caplin, koji je usput i Jeverejin. Amerikanac koji je najvise ucino za film je verovatno Grifit, Dejvid Grifit, koji je na neki navin prethodnica Ejzesntajnu i Dzigi Vertovu, obijica Jevreji, jedan ruski i drugi ukrajinsko poljski. Jedini je Tarkovski bio Rus.

(četvrtak, 13. avg 2020, 13:24) - Милан Савић [neregistrovani]

не заборавимо

Велики Орсон Велс! Али, не заборавимо геније Сергеја Ејзенштајна - ''Крстарица Потемкин'' и Андреја Тарковског - ''Андреј Рубљов''.

(četvrtak, 13. avg 2020, 12:26) - anonymous [neregistrovani]

rsstojkovic@gmail.com

On nije čak ni najglomazniji, kamoli najveći!Možda najveći Amerićki!

(sreda, 12. avg 2020, 09:32) - Кец [neregistrovani]

Велс

Занимљиво

div id="adoceanrsvdcfhklggd">