Vremenska kapsula: Srpske srednjovekovne zadužbine u Severnoj Makedoniji - Zadužbine u kanjonu Treske

Nedaleko od Skoplja, u prostranoj kotlini istorijske oblasti Skopsko polje, nalazi se ušće reke Treske u Vardar. Nizvodno niz Tresku, put vodi do dubokog kanjona u čijim nedrima već vekovima opstaje tek nekoliko pravoslavnih hramova. Prvi manastir u klisuri Treske, kod sela Matke, posvećen je Bogorodici. Inače, arhitektonske crte malog i vitkog Bogorodičinog hrama upućuju na to da je crkva izgrađena u drugoj polovini 14. veka, i da je bila lavra Male Svete Gore. Ne znamo da li je crkva tada i oslikana, jer su današnje freske sa samog kraja 15. veka. Prema podacima koje dobijamo iz ktitorskog natpisa, ali i iz Pomenika u kom se pominje brojna skopska vlastela, dolazi se do zaključka da je manastir zadužbina Tošinka, Milice i njihovog sina Nikole.

U kanjonu Treske u srednjem veku postojalo je desetak pravoslavnih hramova. Osim manastira Svetog Nikole Šiševskog i manjih ostataka hrama Svete Nedelje, smeštenih iznad litice, kao i manastir Svetog Andreje na samoj obali reke iz 14. veka, drugi nisu sačuvani.

Manastir Svetog Andreje je jedan od najinteresantnijih primera pravog pustinjačkog manastira. Prvobitno je bio izgrađen na teško prustupačnom i opasnom mestu, pa se do njega moglo stići samo čamcem sa reke, ali se danas nalazi na obali akumulacionog jezera Matka.

Manastir skromnih dimenzija, veličine kapele, izgradio je Andrija ili Andreaš Mrnjavčević 1389. godine, sin kralja Vukašina i brat Kraljevića Marka. Bio je suvladar grada Prilepa, zajedno sa bratom Markom, i samostalni gospodar zapadnih oblasti Makedonije. Građen je po uzoru na tradicionalne svetogorske hramove ‒ sa jednom kupolom i pripratom zidanom od pritesanog lokalnog kamena. Crkvu Svetog Andreje su oslikavala dvojica umetnika, mitropolit Jovan i monah Grigorije, o čemu govori natpis u samoj crkvi. Da je mitropolit Jovan bio sjajan umetnik svedoče monumentalne scene živopisa u crkvi Svetog Andreje na Treski koje se ugledaju na umetnost 13. veka. Među najboljim scena su: Molitva na gori, Umivanje nogu apostolima i Sveti ratnici prikazani u punoj ratnoj opremi.

Emisija je realizovana uz blagoslov Srpske pravoslavne crkve i Njegove Svetosti Patrijarha srpskog g. Porfirija i blagoslov Makedonske pravoslavne crkve OA i Arhiepiskopa Ohridskog i Makedonskog g. Stefana.

Pored materijala koji je ekipa RTS-a snimila na terenu u Severnoj Makedoniji, za realizaciju emisije korišćen je arhivski materijal, forografije i crteži iz Fotodokumentacije Narodnog muzeja Srbije, kao i fotografije dr Bojana Popovića, prof. dr Tatjane Starodubcev, zografa Zorana Jovanovića, prof. dr Svetlane Smolčić Makuljević.

Duhovne pesme Svetog Vladike Nikolaja Velimirovića i Isaije Srbina u izvođenju vokalne solistkinje Jovane Baraksadić.

U ulozi monaha je Miloš Milovanović.

Odabrane citate iz knjige Stanislava Krakova Kroz zemlju naših kraljeva i careva, Žarka Tatića Tragom velike prošlosti, Milutina Stančića Zapisi iz Makedonije, čitao Dragan Vučelić

Autor i urednik serijala: Svetlana Ilić

Scenaristi: Svetlana Ilić, dr Bojan Popović

Izvršni producent: Svetlana Bandić

Glavni organizator: Miloš Milovanović

Stručni konsultant: dr Bojan Popović

Stručni saradnik na terenu: mr Momčilo Pavlović

Art direktor i dizajner serijala: Dragan Bulović

Scenograf: Snežana Popović

Kostimograf: Suzana Gligorijević

Muzički urednik: Ana Kulić

Dron operateri: Jakov Ognenovski, Dejan Petkovski, Marjan Ognenovski

Snimatelj zvuka: Damjan Popadić

Dizajner zvuka: Predrag Stamatović

Vođa rasvete, rasvetljivač: Nenad Vlatković, Milan Mihajlović

Asistenti snimatelja: Saša Todorović, Aleksandar Stojković

Direktori fotografije: Milan Ilić, Hadži Vladan Mijailović

Kolor korekcija: Nikola Stankić

Montaža: Aleksandra Virijević Pavlek