Prostori pijanizma – Tereza Karenjo

„Ona je bila Boginja! Imala je neverovatnu energiju i moć. Mislim da nikada nisam čuo da je neko ispunio staru dvoranu Berlinske filharmonije takvim zvukom. Njene oktave bile su fantastične i mislim da danas niko nije u stanju da ih svira takvom snagom i brzinom.”

„Svojom egzotičnom bojom, blistavim očima i još briljantnijim klavirskim sviranjem, bila je kao kakav posetilac sa druge planete. Njen način sviranja zračio je purpurnim blještavilom, kao što je Rubinštajnov bio zlatan, a Džozefijev srebrn...”

Ove reči Klaudija Araua i Džejmsa Hanekera posvećene Terezi Karenjo, ostale bi verovatno retka, posredna svedočanstva veličine njene umetnosti da ova venecuelanska pijanistkinja, rođena daleke 1853. godine, nije doživela eru tehnoloških dostignuća koja su joj omogućila da početkom 20. veka tonskim zapisima svojih interpretacija potvrdi mit već uveliko ispleten oko njenog imena. Stojeći na razmeđi dve epohe – jedne koja je umetnost klavirskog izvođaštva zauvek sakrila u tišini 19. veka i druge, moderne, u kojoj je pijanizam dobio mogućnost trajne održivosti u zvuku, Tereza Karenjo istorijski značaj je stekla i kao jedan od prvih izvođača čiji je ton sačuvan zahvaljujući izumu klavirskih rolni. Po izrazu i stilu, zapis je otkriva kao verovatno poslednju karijatidu romantičarskog pijanizma. Buran život Tereze Karenjo prožet blistavom karijerom razvijanom sa obe strane Atlantika, vodio ju je ka epicentrima muzičkog života 19. veka i susretima sa najznačajnijim ličnostima epohe koja je predstavljala zlatno vreme klavirskog virtuoziteta. O njemu je svojim načinom sviranja – uz nekolicinu svojih savremenika – ostavila autentična i umetnički neprocenjivo vredna svedočanstva. Udaljen od prakse medijskog posredovanja zvuka koji je od muzičke interpretacije u 20. veku stvorio dovršen i ukalupljen tržišni proizvod, pijanizam Tereze Karenjo u današnjem vremenu zrači (za profesionalne standarde) neočekivano neobaveznim odnosnom prema tehničkom savršenstvu na čijem su se mestu u njeno vreme nalazili drugačiji ideali neposrednog iskazivanja raspoloženja i slobode u plasiranju subjektivnih doživljaja muzičke ideje kompozitora. Upravo zato njen pijanizam iziskuje i drugačije kriterijume vrednovanja od onih koji su danas usklađeni sa imperativima odmerenosti, preciznosti i puritanstva svake vrste. Jer, ukoliko umetnost poseduje tu imanentnu odliku da reflektuje duh epohe i „teroara” na kojem nastaje, onda i pijanizam Tereze Karenjo treba sagledavati jedino kao sastavni segment sopstvenog vremena i mesta, onaj njihov najneposrednije sačuvani „zvučni artefakt”, a danas – u prilično realističkim reperodukcijama klavirskih rolni – kao najbolje vino oslobođeno iz boce zatvorene pre više od stotinu godina.

Rođena u Karakasu 1853, ubrzo nakon prvih poduka iz klavira koje dobija od oca, amaterskog muzičara, u devetoj godini se pred talasom revolucije seli u Njujork gde nastavlja učenje kod Luja Moroa Gotšalka. Kao čudu od deteta, tih godina priređuju joj se brojni nastupi po gradovima Sjedinjenih Američkih Država i na Kubi na kojima izvodi danas manje poznatu, mada prilično zahtevnu romantičarsku literaturu iz pera Humela, Talberga, Delera i samog Gotšalka. Nakon svega četiri godine provedene u Njujorku, Tereza Karenjo se 1866. sa porodicom seli u Pariz – tadašnji muzički centar sveta, gde otpočinje novu životnu etapu u potpunosti ispunjenu učenju klavira, ali i solo pevanja (!), koje će je dovesti i do angažmana u operskim kućama. Tih godina, u gradu svetlosti upoznaje neka od najznačajnijih imena francuske, ali i evropske muzike poput Šarla Gunoa, Franca Lista, Žorža Matijasa (Šopenovog učenika sa kojim je, pretpostavlja se, imala i nekoliko individualnih časova). Susreće se takođe i sa Đoakinom Rosinijem sa kojim uči pevanje. Pored pijanističkih nastupa koje uporedo množi širom Francuske, Velike Britanije i Španije, mlada Tereza Karenjo nastupa i u ulogama Kraljice Navare u Majerberovim Hugenotima i Cerline u Mocartovom Don Đovaniju. Ipak, ovi angažmani značili su samo proširenje njenih muzičkih interesovanja, koja međutim, prevashodno ostaju usidrena u izvornom pijanističkom pozivu. Godine 1876. vraća se u Sjedinjene Američke Države, te u svojim dvadesetim i ranim tridesetim godinama razvija bogatu karijeru kao solista, ali i klavirski saradnik brojnih operskih pevača na koncertnim scenama. Ljubav prema operi izraziće se u životu Tereze Karenjo i na nešto drugačiji način, tačnije između 1885. i 1887. godine, kada na poziv venecuelanskog revolucionarnog oficira i državnika Hoakina Krespe u Karakasu nastoji da osnuje nacionalnu operu, u čemu ipak ne uspeva usled političkih nemira koji su potresali zemlju. Tako će – možda za nju pogodnijim spletom okolnosti – Tereza Karenjo u narednim godinama nastaviti da razvija pijanističku praksu, posebno na evropskim scenama, ostvarivši već 1889. debi sa Berlinskom filharmonijom. Dve godine kasnije sklopiće u Nemačkoj i svoj treći od ukupno četiri braka – sa velikim nemačkim pijanistom Eženom D’Alberom i u potpunosti se posvetiti koncertiranju širom starog kontinenta. Osim u njegovom (i danas poznatom) Drugom klavirskom koncertu, tih godina često nastupa i kao solista u koncertu Edvarda Griga koji je, čuvši njenu interpretaciju, pohvalno ocenio kao izuzetnog izvođača ovog dela. Zanimljiva je opaska da je upravo uticaj D’Alberovog sviranja bio ključan na sazrevanje Terezinog tona, koji je po mišljenju Dejvida Dibala tih godina postao dublji i bogatiji. Tokom ovog, za nju veoma plodnog razdoblja obeleženog afirmacijom u Evropi, Tereza Karenjo pred očekivanjima publike koja postaje sve više zainteresovana za kapitalna dela, pomno proširuje repertoar pa osim klavirskih minijatura Šopena, Vebera, Šuberta, Lista, Čajkovskog, Antona Rubinštajna i drugih romantičara, svira i obimnije cikluse poput Šumanovih Simfonijskih etida, Betovenovih koncerata, ali i njegovu Sonatu „Valdštajn” opus 53, koju je zabeležila na Velte-Minjon klavirskim rolnama 1905. godine.

Okončavši kratkotrajan brak sa Eženom D’Alberom, Tereza Karenjo se tri godine pre isteka 19. veka vraća u Sjedinjene Američke Države velikim koncertom koji priređuje u tek sagrađenoj novoj dvorani u Njujorku. Kritika je tada zabeležila: „Tereza ​​Karenjo, virtuoz na klaviru, danas je prvi put nastupila na Filharmonijskom koncertu u Karnegi holu pod dirigentskom palicom Antona Zajdla. Njena veličanstvena tehnika je do najvećeg stepena pokazala čudesnu zvučnost Knabeovog klavira na kojem je svirala, dobivši jednu od najvećih ovacija sezone.” U godinama koje će uslediti, Karenjo dostiže zenit svoje popularnosti, te na solističkim i nastupima sa uglednim orkestrima sve češće biva najavljivana kao zvezda muzičke scene, ali i kao „Valkira klavira”, beležeći izvođenja pod palicama Edvarda Griga, Gustava Malera, Hansa fon Bilova, Henrija Vuda i drugih istaknutih dirigenata epohe. Evocirajući sećanja na te slavne dane, Henri Vud je zapisao da je „teško na adekvatan način izraziti šta su muzičari u orkestru osećali prema ovoj velikoj ženi koja je među pijanistima izgledala kao kraljica – a svirala kao boginja. U trenutku kada bi izašla na scenu, njeno postojano dostojanstvo zaustavljalo bi publiku koja ju je sa prikovanom pažnjom posmatrala dok je nameštala nabore duge haljine koje je obično nosila na nastupima. Međutim, njena muška snaga tona i dodira, i njena čudesna preciznost u izvođenju oktavnih pasaža poput stihije odneli bi potom sve pred sobom.” 

S prvim godinama 20. veka, karijera Tereze Karenjo dobija svetske razmere te tako osim nastupa u Americi i Evropi (uključujući i Rusiju), u sezoni 1907/1908. putuje u Australiju i Novi Zeland, a 1910. godine stiže i do Južne Afrike. Uporedo sa turnejama tokom kojih drži i klavirske radionice podučavajući talentovane mlade pijaniste, 1905. otpočinje trajno beleženje svojih izvođenja na mehaničkim klavirima marke Velte-Minjon. Do 1908. godine ostvariće tako zapise više od četrdeset klavirskih dela, odnosno zaokružiti čitavu svoju zvučnu zaostavštinu. 

Sezone tokom kojih je svetom plamteo Veliki rat, Tereza Karenjo provodi u Sjedinjenim Američkim Državama. Godine 1916. svira između ostalog i u Beloj kući za Vudroa Vilsona, drugog američkog predsednika pored Abrahama Linkolna pred kojim je na istom mestu nastupala kao čudo od deteta, gotovo pola veka ranije. Već sledeće, 1917. godine tokom putovanja u Havanu zdravlje joj se, međutim, naglo pogoršava i samo nekoliko meseci kasnije Tereza Karenjo umire u Njujorku, u 63. godini. Pripadajući generaciji romantičarskih pijanista-kompozitora, osim izvođačkoj praksi, tokom života bila je posvećena i stvaralaštvu o kojem svedoči opus od čak 75 dela – mahom klavirske muzike, ali i u žanrovima klavirskog lida, kamerne i simfonijske muzike, od kojih je do danas ostao relativno poznat jedino Mali valcer komponovan 1885. godine. 

Njena interpretacija Šopenove Balade broj 1 najsugestivnije potvrđuje zapažanje Dejvida Dibala o pijanistkinjinoj „titanskoj tehnici”, odnosno o tome da je „malo ko mogao da parira njenoj ’animalnoj’ vitalnosti”, primećujući da je bila „bez premca po čistoj izdržljivosti” u većim i tehnički zahtevnim formama. I zaista, hispansko-američki muzički nerv Tereze Karenjo izbijao je iz gotovo svakog gesta u njenim pijanističkim kreacijama. On je bio evidentan i u njenom izraženom osećaju za ritmički puls koji je u delima rastao uporedo sa uzbuđenjem koje je donosio materijal, dok je svaki življi ili virtuozniji segment dela pijanistkinja težila da ovaploti kao momentalni zvučni spektakl. Osećaj za igrački nerv veoma često izbija u prvi plan i postaje načelo oblikovanja svakog segmenta dela koji svojim materijalom nudi takvu mogućnost. Njen pijanizam stoga ne ponire u dublje značenjske slojeve kompozicije, već se prvenstveno zadržava na osobenoj karakterizaciji materijala, odnosno potcrtavanju njegovog muzičkog nadražaja. Ritmička struktura u njenim interpretacijama bila je tretirana prilično elastično, istovetno kao i sama agogika koja je u duhu romantičarske stilistike sviranja kod Tereze Karenjo vodila izraženim devijacijama tempa. On je stoga retko stabilan duže od nekoliko taktova, jer svaka promena karaktera ili novi motiv unosi novo raspoloženje koje je ona nastojala da istakne drugačijim protokom muzičkog vremena. Ove odlike bile su, šta više, tipični izrazi onog „viška” slobode koju su pijanisti devetnaestog veka sebi dozvoljavali nad partiturom doživljavanom poput „scenarija” za oživljavanje dela, umesto kao striktnog uputstva za njegovu reprodukciju. Još jedan upadljiv aspekt njenog pijanističkog umeća odnosio se na izuzetno spretnu pedalizaciju kojom je uspevala da ne samo doprinese sonornosti, već i ostvari zanimljivu koheziju slivenih tonova – prepoznatljiv zvuk svih svojih interpretacija. Mada je sve tonske zapise ostvarila u vremenu pre pojave elektro-akustičkog snimanja i to na klavirskim rolnama kojima se može zameriti mehanicistički „zvučni otisak” realnog izvođenja na instrumentu, lako je konstatovati da je ton Tereze Karenjo bio prirodno čvrst, dok se njegov neveliki dinamički raspon retko spuštao ispod mecopijana... 

Autor emisije: Stefan Cvetković