Vremenska kapsula: Srpske srednjovekovne zadužbine u Severnoj Makedoniji - Zadužbine Skopske Crne Gore, 1. deo

Na južnim obroncima Skopske Crne Gore, 15 kilometara udaljeno od Skoplja, nalazi se selo Kučevište u kome od davnina žive autohtoni Srbi. Oko Kučevišta su raštrkana naselja Pobužje, Banjane, Gornjane, Ljubanci, Čučer... U njima Srbi Gorštaci od pamtiveka čine većinsko stanovništvo i s ponosom čuvaju svoje korene i jezik, bogatu tradiciju i drevne zadužbine. Nekada je u ovom delu Skopske Crne Gore bilo više stotina srednjovekovnih crkava i manastira, zadužbina srpskih vlastelina i vladara, ali je do naših dana sačuvan mali broj. U Kučevištu se nalaze hramovi: Bogorodičina crkva, Crkva Svetog Atanasija "Tanaska" i Manastir Svetih arhanđela, poznatiji kao Kučeviški manastir.

U nepoznato doba Bogorodičina crkva je dobila posvetu Vaznesenju Gospodnjem, pa je s razlogom zovu i Crkvom Svetog Spasa. U 16. veku, za vreme Osmanlija, na njenom spratu je izgrađena skrivena crkva u crkvi, mala kapela posvećena Svetom Nikoli. Bogorodičina crkva je skromne arhitekture. Njen prvobitni oblik je izmenjen nadziđivanjem gornjeg dela hrama i izgradnjom priprate. Nema pouzdanih podataka o umetnicima koji su prvobitno oslikali Bogorodičin hram, ali se smatra da je živopisanje glavne crkve završeno do 1331. godine, tokom vladavine Stefana Dečanskog. U periodu između 1332. i 1337. godine izgrađena je i freskooslikana i priprata.

Sačuvani podaci i ktitorski natpisi dovode do zaključka da je ktitorka crkve Marena, prikazana u priprati hrama na severnom zidu sa modelom crkve u svojim rukama. Međutim, na suprotnom južnom zidu prikazani su ktitorski portreti vojvotkinje Vladislave, koji je najbolje očuvan ktitorski porter, i njenog supruga vojvode Dejana. Pored ktitorskih, naslikani su i vladarski portreti cara Dušana i carice Jelene koji su veoma oštećeni. Živopis u Bogorodičinoj crkvi u Kučevištu je tokom vekova vidno oštećen pa je crkva ponovo oslikana 1874. godine. Dva požara, koje je crkva preživela, ostavili su neizbrisiv trag: oštećen je živopis i izgorela je trpezarija.

U netaknutoj planinskoj prirodi sela Kučevišta, nalazi se Manastir Svetih Arhanđela, poznatiji pod imenom Kučeviški manastir. Donedavno se smatralo da je manastir izgrađen u vreme cara Uroša, negde između Maričke i Kosovske bitke, međutim, prvi zapisi o njemu potiču tek iz 16. veka.

Hram je građen po uzoru na svetogorske crkve. O živopisanju hrama svedoči natpis nad zapadnim ulazom u glavnoj crkvi, kao i natpis o oslikavanju priprate, nad istim vratima sa suprotne strane na istočnom zidu. Iz prvog natpisa saznajemo da je glavna crkva freskooslikana 1591. godine, a iz drugog da je priprata oslikana tokom 1630. i 1631. godine. Znatno bolji slikari radili su u priprati. U luneti iznad ulaza u glavnu crkvu naslikan je Arhanđel Mihailo, ktitor hrama. U priprati je i ciklus posvećen Arhanđelima. Tokom 19. veka Kučeviški manastir je bio najposećeniji hram, da bi 1912. godine ostao bez monaštva.

Emisija je realizovana uz blagoslov Srpske pravoslavne crkve i Njegove Svetosti Patrijarha srpskog g. Porfirija i blagoslov Makedonske pravoslavne crkve OA i Arhiepiskopa Ohridskog i Makedonskog g. Stefana.

Pored materijala koji je ekipa RTS-a snimila na terenu u Severnoj Makedoniji, za realizaciju emisije korišćen je arhivski materijal, forografije i crteži iz Fotodokumentacije Narodnog muzeja Srbije, kao i fotografije dr Bojana Popovića, prof.dr Tatjane Starodubcev, zografa Zorana Jovanovića, prof. dr Svetlane Smolčić Makuljević.

Duhovne pesme Svetog Vladike Nikolaja Velimirovića i Isaije Srbina u izvođenju vokalne solistkinje Jovane Baraksadić.

Narodne igre "Sitna lisa" Nasoka za tradicionalna muzika i igra "Skopsko postupano" Orkestar Peca Atanasovski, u izvođenju KUD "Vuk Karadžić" iz Kučevišta.

U ulozi monaha je Miloš Milovanović.

Odabrane citate iz knjige Stanislava Krakova Kroz zemlju naših kraljeva i careva, Žarka Tatića Tragom velike prošlosti, Milutina Stančića Zapisi iz Makedonije, čitao Dragan Vučelić.

Autor i urednik serijala: Svetlana Ilić

Scenaristi: Svetlana Ilić, dr Bojan Popović

Izvršni producent: Svetlana Bandić

Glavni organizator: Miloš Milovanović

Stručni konsultant: dr Bojan Popović

Stručni saradnik na terenu: Bogoljub Ninić

Art direktor i dizajner serijala: Dragan Bulović

Scenograf: Snežana Popović

Kostimograf: Suzana Gligorijević

Muzički urednik: Ana Kulić

Dron operateri: Jakov Ognenovski, Dejan Petkovski, Marjan Ognenovski

Snimatelj zvuka: Damjan Popadić

Dizajner zvuka: Srđan Filipović

Vođa rasvete, rasvetljivač: Nenad Vlatković, Milan Mihajlović

Asistenti snimatelja: Saša Todorović, Aleksandar Stojković

Direktori fotografije: Milan Ilić, Hadži Vladan Mijailović

Kolor korekcija: Nikola Stankić

Montaža: Aleksandra Virijević Pavlek