Srpsko kulturno i duhovno nasleđe na Kosovu i Metohiji na Harvard univerzitetu

Autor ovog teksta, Miloš Rastović, istraživač na Djukejn univerzitetu u Pitsburgu (SAD), govorio je na konferenciji o kulturnom i duhovnom nasleđu Kosova i Metohije u periodu nakon Drugog svetskog rata sa posebnim osvrtom na period nakon sloma komunističke Jugoslavije do današnjeg vremena. Glavni istorijski temelj očuvanja srpskog etničkog, verskog i kulturnog identiteta je Srpska pravoslavna crkva (SPC).

Nakon Drugog svetskog rata Titov komunistički režim je smatrao crkvu neprijateljem razvoja zemlje vođen marksističkom idejom da je religija „opijum za narod“ i „ostatak prošlosti.“ Jedan od metoda koje je nova vlast primenjivala je usađivanje materijalističkog pogleda na svet naročito kod mladih ljudi kako bi uticaj religije bio suzbijen. Takav pogleda na stvarnost se odrazio na obrazovanje sveštenstva. 1970. godine bilo je 767 učenika i studenata u srpskim pravoslavnim školama i fakultetima što je bilo nedovoljno za potrebe SPC. Vlast je radila na smanjivanju broja učenika u teološkim školama tako što je davala stipendije učenicima da ne pohađaju teološke škole već gimnazije i druge državne škole. Od 1945 do 1965. godine, 1,500 učenika je završilo teološke škole, a samo 593 učenika je služilo u crkvama.

Komunistička vlast je osnovala društvo sveštenika koje je imalo za cilj da natera sveštenstvo da sarađuje sa novom vlašću i stvori podelu između sveštenstva i Patrijaršije SPC. Najveća tragična podela tzv. raskol je nastupio 1963. godine kada je srpska dijaspora u SAD-u bila podeljena na dva tabora: na tzv. slobodnu crkvu nezavisnu od Patrijaršije i onih koji su bili za saradnju sa atrijaršijom SPC. Pomirenje između dve suprostavljene crkve je doneo Patrijarh Pavle kada je posetio SAD 1992. godine.

Mnogobrojna imanja Srpske pravoslavne crkve su uništena i konfiskovana (preko 1.180 crkvenih imanja i fondova i preko 70.000 hektara zemljišnih poseda) od komunističke vlasti; crkveni fondovi su bili nacionalizovani, sveštenstvo je izgubilo plate i penzije.

Manastir Visoki Dečani na Kosovu i Metohiji je 1946. godine bio korišten kao dečiji rekreativni centar, lokalna pošta i centar za mlade. Gračanica manastir je imao sličnu sudbinu koristeći posed za lokalne antifašističke savete i narodne komitete i organizovanje različitih pionirskih priredbi i drugih događaja. Bio je samo jedan monah u manastiru koji je imao jednu prostoriju i kuhinju koja je korištena za manastirsku administraciju.

Nakon raspada Jugoslavije, srpsko kulturno i duhovno nasleđe je postala stalna meta albanskih ekstremista na Kosovu i Metohiji. Vrhunac je NATO bombardovanje Srbije i Crne Gore 1999. godine kada je preko 46 crkava i manastira Srpske pravoslavne crkve uništeno ili oštećeno i više od 250.000 Srba i drugog nealbanskog stanovništva proterano sa teritorije Kosova i Metohije. Za vreme martovskog pogroma 2004. godine preko 31 crkve i manastira na Kosovo i Metohiji koji su izgrađeni u periodu od 12. do 19. veka bili su uništeni ili oštećeni uključujući i one pod zaštitom UNESKA, kao što je manastir Visoki Dečani. Više od 115 srpskih crkava i manastira na Kosovu i Metohiji je uništeno ili demolirano za vreme boravka Kfora, koji je imao zadatak da zaštiti srpsko kulturno nasleđe.

Kosovo i Metohija je sveta zemlja za srpski narod, sveti Jerusalim i glavni temelj srpskog etničkog identiteta. Kada je knez Lazar izabrao slobodu u carstvu nebeskom umesto ponižavanja i ropstva u ovozemaljskom svetu, on je oblikovao Kosovski zavet koji je odredio etički kod budućih generacija srpskog naroda do danas.

Učesnici konferencije i gosti su imali prilike i da vide fotografije najznačajnijih srpskih crkava i manastira na Kosovu i Metohiji koji su deo UNESKO-ove svetske kulturne baštine: fotografije Pećke Patrijaršije (izgrađene u 13 veku), Gračanice (1321), Visokih Dečana (1335), Bogorodice Ljeviške (1309) i drugih crkavama i manastira i ostali zadivljeni lepotom i duhovnošću srpskog kulturnog blaga.

Zaštita srpskog kulturnog i duhovnog nasleđa na Kosovu i Metohiji u velikoj meri zavisi od međunarodne zajednice kao i od srpskih institucija i naroda. Jedna od poučnih priča Patrijarha Pavla može pomoći u tome. Jedan od naših ljudi u očajanju zbog nemogućnosti da ishrani porodicu ode do sveštenika da mu se požali da ne može više da podnese nemarštinu i da želi da napusti Kosovo i Metohiju. Sveštenik odgovori da treba da ostane na svom ognjištu: „Za godinu ili dve i sloboda će doći.“ Bespomoćni čovek odgovori da mi to „slušamo već pet stotina godina i da se ništa nije dogodilo. Ako bi znali da će doći za pedeset godina, mi bi sakupili snagu i istrajali.“ Sveštenik odgovori: „To je ono što te molim... Ovo se dogodilo 1910. godine, a sloboda je došla 1912. godine. Da smo tada odustali, mi bismo izgubili u dve godine ono što smo čekali pet stotina godina.“