Pijanizmi Balkana ‒ Vasilis Cabropulos

Da su tokom druge polovine 20. veka balkanske zemlje i na polju pijanizma uspele da dostignu internacionalne standarde, govore primeri brojnih umetnika. Ovo heterogeno geografsko i kulturno područje svedoči svakako o različitim genezama i evolucijama pijanističkog izvođaštva, u kojima se kao zajednički element prepoznaje jedino činjenica da su – pre ili kasnije na putu svog umetničkog razvoja – pijanisti potekli iz balkanskih država svoja obrazovanja stečena u matičnim sredinama, po pravilu, konačno uobličavali na Zapadu. U tome su ključnu zaslugu imali, u pojedinim slučajevima državni, a u drugim privatni fondovi iz kojih su sa izvesnim kontinuitetom, stipendirani brojni talenti. Primer Grčke samo je jedan takav, koji zahvaljujući nizu istaknutih pijanista aktivnih na međunarodnoj sceni, ovu zemlju dodatno potvrđuje kao integralni deo savremenog evropskog kulturnog ambijenta.

U prethodnim emisijama ciklusa Pijanizmi Balkana, osvetlili smo tako biografije i izvođačke prakse nekih od najistaknutijih savremenih grčkih pijanista poput Dimitrisa Sgurosa, Lorende Ramu, Apostolosa Paliosa i Konstantinosa Papadakisa, ukazujući na njihove različite izvođačke stilistike koliko i repertoarske fokuse orijentisane na kanonski repertoar klasične muzike, ali i na nacionalnu umetničku produkciju kojoj su, uostalom, gotovo svi balkanski pijanisti, ne bez razloga, posebno okrenuti. U plejadi grčkih klavirskih umetnika koji svojom izvođačkom praksom svedoče o repertoarskim zahvatima daleko širim od isključivog fokusa na klasičnu literaturu nalazi se i Vasilis Cabropulos, pijanista kojem posvećujemo večerašnju emisiju. U međunarodnim krugovima danas prepoznatljiviji po albumima autorske muzike izrasle na fuziji savremene muzike, vizantijskih i džez idioma, Cabropulos sa jednakim uspehom deluje i po svom primarnom pozivu kao klasični izvođač, te se ovom prilikom osvrćemo upravo na ovu stranu njegove izvođačke orijentacije.

Rođen 1966. godine u Atini, Vasilis Cabropulos je vrlo brzo po otpočinjanju muzičkog obrazovanja prepoznat kao čudo od deteta. Ovu konstataciju potvrdiće ranim uspesima koji su se u prvim godinama školovanja nizali jedan za drugim, a među kojima je najznačajniji bila pobeda na UNICEF-ovom takmičenju mladih muzičara 1977, koje je osvojio sa nenavršenih jedanaest godina. Iste godine Cabropulos se upisuje na Atinski konzervatorijum kao jedan od najmlađih studenata u istoriji ove obrazovne institucije. Studirao je u klasi znamenite grčke pijanistkinje i pedagoga Marike Papajoanu, kod koje će i diplomirati u petnaestoj godini, uz posebne pohvale. Stipendija „Aleksandar Onazis”, koju dobija za dalje usavršavanje, odvešće ga na najpre na pariski Ekol Normal, potom na Internacionalnu muzičku akademiju u Salcburgu, te naposletku na njujorški Džulijard. Među slavnim umetnicima sa kojima je imao priliku da radi, međutim, izdvajaju se dva imena – Rudolf Serkin i Tatjana Nikolajeva, koji upotpunjavaju heterogeni kontekst njegovog pijanističkog obrazovanja. Nakon pobeda koje sredinom 80-ih beleži na nekoliko internacionalnih takmičenja, Cabropulos međunarodnu karijeru započinje nastupima u muzičkim centrima i festivalima širom Evrope. Kritike iz tih ranih godina karijere u prvi plan ističu njegove interpretacije romantičarske muzike, koja će uz dela savremenih grčkih autora, te posebno sopstvena ostvarenja ostati okosnica njegovog repertoara do danas. Kada je reč o kanonskim delima, uz kompozicije Šopena, Šumana, Rahmanjinova, Skrjabina i Prokofjeva pomenućemo da ovaj pijanista veliki afinitet ima i prema muzici Baha, Betovena i Mocarta – jednako solističkoj, koliko i koncertantnoj. Delujući iz Grčke iz koje se nikada nije selio, Cabropulos je sve do početka 2000-ih nastupao uglavnom na evropskim scenama, ostvarivši saradnje i sa brojnim orkestrima širom starog kontinenta, između ostalog sa Filharmonija orkestrom, Stokholmskom filharmonijom, Budimpeštanskim festivalskim orkestrom, orkestrom italijanskog radija i televizije RAI, te brojnim drugim. Posebno mesto u karijeri Vasilisa Cabropulosa, međutim, ostavila je saradnja sa Londonskom i Češkom filharmonijom, odnosno Vladimirom Aškenazijem pod čijom je upravom izveo klavirske koncerte Betovena i Rahmanjinova. Godine 2004. ovaj pijanista debituje u Sjedinjenim Američkim Državama koncertima u Njujorku, Bostonu, Vašingtonu i Baltimoru, koji mu otvaraju vrata redovnim nastupima na američkim scenama. Prilikom prvog gostovanja „Njujork Tajms” nazvao ga je „čarobnjakom zvuka i jednim od najharizmatičnijih evropskih pijanista”. Ove kvalitete potvrđuju i njegovi brojni snimci, između ostalih i dela Ludviga van Betovena, a u emisiji reprodukujemo dve Bagatele iz opusa 126, pravi biser diskografije Vasilisa Cabropulosa u izdanju nezavisne produkcije atinskog Metropoliten simfonijskog orkestra. Savršena tonska ravnoteža svedoči o jednoj od uporišnih odlika umetnosti ovog pijaniste.

Formalno obrazovan kao pijanista, Cabropulos je rano razvio afinitet i prema komponovanju, uglavnom u žanru koji spaja klasičnu muziku sa džez zvukom, a poslednjih godina deluje i u ulozi dirigenta. U tom pogledu, kao važnu referencu treba navesti da je ovaj pijanista u rodnoj Atini 2014. godine, u vreme najveće ekonomske krize koja je zadesila ovu balkansku zemlju, bio pokretač novog ansambla – Metropoliten simfonijskog orkestara, osnovanog sa namerom da u muzički život Grčke unese novi zamah života i pruži svežu nadu publici, koji sa uspehom deluje i danas. U jednoj kritici londonski „Tajms” ocenio je da je, imajući u vidu sve njegove angažmane, „Cabropulos zaista veoma redak slučaj muzičara. On je pijanista udaljen od bilo koje vrste klišea ili poza. Šarmantan i komunikativan kao izvođač, kao kompozitor on je stvaralac čije note kriju misteriju, a kao dirigent – pun je energije i strasti. Kao takav, on je”, zaključuje Tajms, „možda najbolji primer one vrste muzičara koja sledi put kompletnog muzičara kakav je otvorio Lenard Bernstajn”. I zaista, ono što Cabropulosa čini uzbudljivim jeste to što se o svakoj od njegovih umetničkih praksi može govoriti sa jednakom ozbiljnošću.

Njegov pijanizam izuzetne estetske profilizacije i stilske mere dostiže tako najviše savremene domete, pokazujući jednu od sposobnosti kakvu poseduju samo najveći izvođači, a to je da muziku iznese sa uzbuđenjem koje ne zapada u idiosinkratične devijacije muzičkog materijala. Stoga se za čitanja Cabropulosa može reći da su u prvom redu referentna poput kakvih urtekst partitura u zvuku, te ostaje žaljenje što njegova uzorna klasična diskografija nije i obimnija. Šumanov rani ciklus Igre Davidovih saveznika, opus 6, koji je zabeležio 2016. godine, pružio mu je, međutim, mogućnost da u veoma raznovrsnim karakternim komadima nemačkog romantičara izrazi sve navedene kvalitete svog pijanizma. Neki od njegovih ključnih pojmova mogli bi biti – egzaktnost, preglednost i odgovornost u činu prevođenja partiture u zvuk. Čak i u gromoglasnim segmentima Šumanovih stranica stoga ima više uzdržanosti nego vatre i neprepuštanja bujici emocija, što otkriva primarnu težnju pijaniste za zvučnom stilizacijom, smeštenom u koordinatama jednog izuzetno izbrušenog i kultivisanog muzičkog ukusa. Ove osobine pijanističkog stila Vasilisa Cabropulosa osvetljavamo izborom komada iz ciklusa Igre Davidovih saveznika Roberta Šumana.

Još od 1990. godine, Cabropulos je pomno posvećen praksi studijskog snimanja i to najpre za lokalne grčke diskografske kuće za koje je načinio i prve albume na kojima se zanimljivo predstavio kao izvođač sopstvenih dela, mahom napisanih u džez maniru bliskom estetici Bila Evansa. U tom pogledu treba navesti da od 2000. godine ovaj pijanista sarađuje sa I-Si-Emom, snimajući za poznatog nemačkog izdavača albume sa sopstvenom muzikom – između ostalih i jedno izdanje savremene impovizacije na melodijske uzore vizantijskih himni. Prvi klasični album Vasilis Cabropulos ostvario je 1998. godine na kojem je zabeležio potpuri Šopenovih dela, a nastavio se uistinu sporadično – prevashodno u pauzi između autorskih projekata. Ono što naročito karakteriše njegov odnos prema praksi snimanja poslednjih godina jeste realizacija albuma isključivo sa živih nastupa, što samo po sebi svedoči o punoj tehničkoj pouzdanosti i dovršenosti njegovih interpretacija i na koncertnom podijumu. Izvan komercijalnog konteksta, godine 2012. Grčka radio-televizija zabeležila je tako njegov nastup sa Orkestrom Atinskog radija i Vladimirosom Simeonidisom na kojem je pijanista tumačio solističku deonicu Rapsodije u plavom Džordža Geršvina. Ova interpretacija ubedljivo svedoči o Cabropulosovom naročitom smislu za džez izraz, zapaljiv ritmički impuls i specifična agogička istezanja motivike ove muzike.

Autor emisije: Stefan Cvetković