Pijanizmi Balkana – Bojan Gorišek

Profilizacija pijanističke profesije početkom 20. veka, odnosno dovršenje procesa njene emancipacije iz ishodišnog kompozitorskog zaleđa, označila je dominantno usredsređenje na istoriju muzike, odnosno na literaturu prošlosti. Ova tendencija imala je uporište u potrebi da se (osim kroz muzikološku produkciju) takođe i na koncertnom podijumu, te u sve prisutnijem medijskom okruženju, uspostavi kanon umetničke muzike kao modernistički konstruisana "stabilna" predstava istorije. Ta monolitna slika prošlosti za klavirom je uveličavana brojnim interpretacijama u čijem se središtu mogla nazreti larpurlartistička matrica potrage za imanentnim značenjima muzičkog remek-dela i slavljenjem estetike zvučnih rešenja, kojima je partitura oživljavana pred slušaocem. Ipak, modernizam je na drugoj, stvaralačkoj strani, najvećim opsegom svojih divergentnih usmerenja tokom proteklog stoleća svedočio upravo aistoričnost, odnosno odmicanje ili negiranje istorije pronalaženjem novih poetičkih uporišta, te tehnika i mogućnosti izraza. U odnosu na klavirsku literaturu 20. veka – u prvom redu onu koja je emanirala ovakav stvaralački obrazac uspostavljajući nove zahteve pred izvođača na koje nije bilo moguće odgovoriti tradicionalnim tehnikama i znanjima – u pijanizmu se afirmiše poseban profil umetnika okrenutih interpretiranju, gotovo isključivo, savremene produkcije. Ovakvo profesionalno usmerenje na slovenačkoj pijanističkoj sceni već blizu četiri decenije neguje Bojan Gorišek, umetnik koji se kako koncertnim nastupima, tako obimnim diskografskim opusom koji broji preko trideset do danas realizovanih albuma, ubraja u najistaknutije interpretatore klavirske muzike 20. i 21. veka na evropskoj sceni. Ocenjen kao pijanista koji savremenu literaturu oživljava vrhunskim majstorstvom, te retkom sposobnošću da joj podari vlastiti interpretativni sloj, Gorišek svojom praksom upravo naglašava pijanistički integritet koji se u izvođenju savremene produkcije kod mnogih interpretatora često povlači u drugi plan. U večerašnjoj emisiji repertoarske fokuse, koliko i sam pijanistički izraz Bojana Gorišeka osvetljavamo izborom tumačenja muzike Čarlsa Ajvza, Filipa Glasa i Erika Satija čiji ciklus Pet nokturna slušate u narednim minutima.

Rođen u Celju 1962. godine, Bojan Gorišek je studije klavira pohađao na Muzičkoj akademiji u Ljubljani u klasi Acija Bertoncelja, gde diplomira 1986. godine. Rano probuđen afinitet za modernu muziku, ali i brza afirmacija na ovom polju biće iste godine ovenčani nagradom Zlatna ptica Saveza muzičkih umetnika Slovenije, te Gorišek odlazi u Keln gde se na Visokoj školi za muziku usavršava kod Herberta Henka. Svoje profesionalne početke vezaće ipak za Sloveniju u koju se vraća uoči raspada Jugoslavije, te 1990. godine objavljuje i svoj prvi album za izdavačku kuću Založba Obzorja iz Maribora. Na njemu se našao izbor dela Džordža Kramba, Olivijea Masijana te slovenačkih autora Alda Kumara i Milana Stibilja. Tokom narednih godina Bojan Gorišek umetničku praksu razvija kao slobodan umetnik i to najčešće u inostranstvu, gde na solističkim nastupima i učešćima na festivalima savremene muzike stiče sve upadljivije pohvale stranih kritičara. Koncerti koje je održao u većini evropskih zemalja, odvešće ga i do nekih od najprominentnijih pozornica koje inače u prvom redu nisu otvorene ka savremenoj muzičkoj produkciji poput bečkog Muzikferajna, londonskog Heri Vud hola, sale Opere Komik u Parizu, ali takođe i do brojnih scena u Sjedinjenim Američkim Državama poput Merkin i Stenvej hola u Njujorku, vašingtonskog Kenedi centra, ali i Teatra Kolon u Buenos Ajresu i Nacionalne dvorane za izvođačke umetnosti u Pekingu... Svetsku pažnju Gorišek stiče tokom 90-ih godina, ponajpre zahvaljujući kapitalnom projektu snimanja celokupnog klavirskog opusa Erika Satija na 10 kompakt diskova za holandski Audiofil klasiks. Ovaj poduhvat koji je realizovan tokom 1994. i 1995. godine bio je najavljen još 1991. kroz izdanje koje je pijanista realizovao za Založbu kaset in plošč Radiotelevizije Slovenija. U pitanju je bio njegov drugi studijski album u celosti posvećen Satijevom stavralaštvu na kojem su između ostalih zabeležene i Gnosijene francuskog avangardnog kompozitora. Po oceni kritike, Gorišekovi snimci smatraju se „među najboljim zapisima Satijevog klavirskog stvaralaštva ikada napravljenim“ koji taj status, lako je primetiti, duguju njegovom gotovo savršenom tehničkom momentumu, te tonski rafnisanom izrazu. I ukoliko bi se u jednom panstilističkom pogledu konstatovalo da se kao zajednička karakteristika u pristupu klavirskom opusu Satija, kolikoi  onima Mocarta i Šuberta izdvaja upravo potreba za gotovo puritanskom istančanošću modelovanja muzičkog toka, onda bi se kvalitet pijanizma Bojana Gorišeka svakako pokazuje upravo u njegovoj kontroli zvučnih parametara, ali i sposobnosti da u takav destilovani tonski okvir ugradi potreban spektar emocija i karaktera…

Profesionalnu biografiju ovog pijaniste dopunjuju i njegove brojne saradnje sa istaknutim kompozitorima poput Lučana Berija, Vinka Globokara, Anrija Ditijea i Džordža Kramba, dirigentima – između ostalih Džonom Edvardom Kelijem i Valterom Prostom, te mnogim ansamblima i muzičarima poput Irene Grafenauer, Džejn Mening (sa kojom je snimio sve Satijeve pesme), potom Zagrebačkog kvarteta saksofona, Strazburškog perkusionističkog orkestra, Novog Londonskog orkestra i drugih... Ove saradnje izdvojiće ga kao izuzetno uspešnog kamernog muzičara, te Bojan Gorišek 2007. godine dobija poziv da vodi klasu kamerne muzike na Muzičkoj akademiji u Ljubljani na kojoj radi i danas u zvanju redovnog profesora. Paralelno sa ovim angažmanima, Gorišek kontinuirano dopunjava svoj diskografski katalog novim izdanjima realizujući do danas fascinantan broj od preko trideset kompakt diskova, što posebno značenje dobija kada se u vidu ima njegova dosledna posvećenost isključivo modernom, odnosno savremenom zvuku. Lista stvaralaca čija je dela studijski zabeležio za niz manjih izdavača u Sloveniji i ostalim evropskim zemljama uključuje tako Džordža Kramba, Andrea Žolivea, Andrija Ditijea, ali i Sergeja Prokofjeva, odnosno gotovo sve značajnije slovenačke kompozitore 20. veka, dok je recimo sa Vitom Mavrič 2001. godine  snimio i odabrane numere iz Opere za tri groša Kurta Vajla. 

Jedan od svakako najprisutnijih autora na Gorišekovom repertoaru kroz čitavu karijeru jeste Filip Glas čija je brojna dela zabeležio i na nosačima zvuka. Među njima posebno mesto zauzima album sa svim Glasovim Etidama koje je ovaj umetnik snimio upravo za kompozitorovu privatnu izdavčku i menadžersku kuću Danvagen Mjuzik Pablišers, 2017. godine. Ova kuća koja kontroliše prava na izvođenje i aranžiranje Glasovih dela za potrebe filmske, televizijske i komercijalne sinhronizacije na globalnom nivou, u okviru svoje produkcije snimaka nudi takođe referentne interpretacije Glasove muzike, što je album Bojana Gorišeka odmah po objavljivanju postavilo među najistaknutija novija izdanja posvećena američkom kompozitoru. Kritičari u tom pogledu dele konsenzus oko Gorišekovih potignuća, ističići posebno „njegov fokus na duboko istraživanje mehaničkih i duhovnih dimenzija dela.“ Kako se u jednoj oceni navodi „Imajući u vidu da je Glas Etide prvobitno komponovao kako bi usavršio sopstvenu mehaniku sviranja klavira, odnosno samu spretnost prstiju, Gorišekov poduhvat može se pohvaliti koliko zbog visoke izvođačke spretnosti, toliko i besprekornog prevođenja ovih veoma zahtevnih matematičkih obrazaca u pravo transcendentno iskustvo slušanja ove muzike.“ U nastavku slušate izbor etida sa ovog albuma.

Jedan od velikih poduhvata u studijskoj praksi Bojana Gorišeka bilo je snimanje kapitalne Druge sonate – poznatije kao Konkord sonate Čarlsa Ajvza za holandski Blarikum 1999. godine. Ovo rano modernističko, u biti eksperimentalno delo, koje Ajvz komponuje između 1904. i 1915. godine, korespondira sa muzikom Šenberga iz slobodne atonalne faze ili Skrjabina iz njegove ekspresionističke, inspirisano je transcedentalizmom kao američkim književnim i filozofskim pravcem koji se razvijao u gradu Konkord u Masačusetsu. Izostavljanje oznake metra, kao i taktnih crta u nekim delovima partiture, fragmentarnost muzičkog toka ispunjenog disonancama i klasterima, ali i upotreba komada drveta dužine 37 santimetara kojim se na klavijaturi proizvode klasterski akordi, donose u tehničkom smislu nekonvencionalne zahteve pred pijanistu. U svoju složenu kompozicionu konstrukciju, Ajvz  takođe, umeće, i brojne citate iz umetničke i popularne i džez muzike koje Bojan Gorišek uspeva da zvučno sjedini konzistentnom energijom u muzičkom toku, smenjujući segmente kontemplacije i izuzetne napregnutosti. Stavovi sonate su posvećeni značajnim figurama transcedentalizma, a do kraja večerašnje emisije slušate drugi stav Konkord sonate naslovljen kao Hotorn, po američkom romanopiscu Natalijelu Hotornu. 

Autor emisije: Stefan Cvetković