Pijanizmi Balkana – Marta Dejanova

Saobražavajući se modernističkim konceptima umetnosti, pijanizam je tokom druge polovine 20. veka sve veću pažnju poklanjao estetičkim pitanjima oblikovanja zvuka. Prezentacija muzičke literature se naime u epohi modernizma sve upadljivije saobražavala ideološkim projekcijama ideje progresa i tehničko-tehnološkog napretka kao pokretačkih matrica modernističke kulture. One su u pijanizmu podrazumevale gotovo isključivu posvećenost modernom klaviru, kao medijumu kroz koji je projektovana utopistička vera izvođača u mogućnost idealnog zvučnog ovaploćenja muzičkog dela. Koncepti savršenstva i lične autentičnosti izvođača usko su bili povezani sa onim postavkama modernizma unutar kojih je pijanizam utopistički tragao za zamišljenim esencijama muzike koju je izvodio. Iz drugog ugla posmatrano, moglo bi se govoriti o pijanizmu kao praksi koja se – iako je spolja gledano zadržavala komunikaciju sa publikom – iznutra okretala sebi u prostoru autonomije umetnosti kao oazi neograničenog estetičkog promišljanja mogućnosti modelovanja sopstvenog izraza. Ovi pristupi, razvijali su se uporedo sa afirmacijom koncepta remek-dela kao muzičke forme sve zastupljenije u profilisanju repertoara. Interferirajući sa konceptom visokog modernizma kao dominantnog umetničkog usmerenja zapadnog sveta početkom druge polovine prošlog veka – baziranom na apolitičnom, elitističkom umetničkom stvaralaštvu „zasnovanom na vrednostima individualnog stvaranja, originalnosti, autonomije i visokog estetizma” i pozicioniranom u idealizovanom izlagačkom prostoru kao mestu kontemplacije i estetske transcendencije slušaoca – muzičko izvođaštvo ovog perioda pokazuje bliska usmerenja kako na sceni tako i u studijskom kontekstu. Aistorična okrenutost visoko estetizovanom zvučnom ovaploćenju muzičke strukture sve manje je međutim manifestovala objektivizam u prezentaciji dela i potrebu za promocijom kanona, a sve više okrenutost sopstvenim konceptima reprezentujući tako ostvarenje svoje pune autonomije. U tom pogledu, brojne idiosinkratične pojave u pijanizmu druge polovine 20. veka mogle bi se vrednovati ne toliko po njihovoj intenciji projektovanju istorijske autentičnosti zvuka odgovarajuće literature, koliko po ubedljivosti interpretativne vizure, odnosno originalnosti ličnih doprinosa mogućim osvetljenjima smisla i dejstva muzičkog dela. Jednu takvu vizuru, u biti naglašeno ekspresivnu, manifestovala je u svojoj praksi bugarska pijanistkinja Marta Dejanova, jedna od retkih muzičkih izvođačica iz ove zemlje koja je uspela da ostvari i zapaženu internacionalnu afirmaciju. Prevashodno okrenuta romantičarskom repertoaru, Dejanova je pijanistički izraz oblikovala zaoštrenim gestom kojim je iz instrumenta projektovala intenzivne boje naglašeno dramatizovanih zvučnih slika. Njena prilično obimna diskografija koja broji blizu dvadeset pet albuma danas svedoči o jednoj od nesumnjivo najizuzetnijih pojava u istoriji bugarskog pijanizma, a u emisiji reprodukujemo njenu interpretaciju Šubertovog Empromptija u Ef-molu opus 142 broj 1.

Rođena 1947. godine u Sofiji, Marta Dejanova je ubrzo po započinjanju muzičkog obrazovanja stekla epitet ’čuda od deteta’, te sa svega šesnaest godina upisuje Sofijski državni konzervatorijum (danas Muzičku akademiju „Pančo Vladigerov”) u klasi Bogomila Steršinova. Njen prvi uspeh došao je već naredne 1964. godine kada je na Trećem Nacionalnom takmičenju muzičke omladine osvojila prvu nagradu, da bi se niz potvrda o izuzetnom talentu mlade pijanistkinje nastavio i na međunarodnom planu. Gotovo svaka naredna godina za vreme studija u Sofiji donosila joj je i uspehe izvan granica Bugarske – pomenućemo da 1965. Dejanova osvaja Zlatnu medalju na uglednom takmičenju „Feručo Buzoni” u Bolcanu, 1967. na takmičenju „Etore Pocoli” u Serenju, a 1969. najviše priznanje na Prvoj tribini muzičke omladine Uneska u Parizu. Ova postignuća krunisana su 1970. njenom pobedom na prestižnom Međunarodnom takmičenju „Alesandro Kazagrande” u Terniju u Italiji, iste godine kada diplomira u Sofiji. Zahvaljujući državnoj stipendiji bugarske vlade, Marta Dejanova 1971. odlazi u Antverpen gde na tamošnjem Kraljevskom konzervatorijumu nastavlja postdiplomske studije. Svojoj profesionalnoj biografiji tih godina dodaće pobede na još dva međunarodna konkursa u Bordou i Montrealu koji će joj definitivno otvoriti vrata koncertnih podijuma u zapadnim zemljama. Danas bi se moglo reći da nije preterana ocena kritičara jednog francuskog lista da bi kreativni put Marte Dejanove trebalo pažljivo proučavati s obzirom na to da se njen vrtoglavi profesionalni uspon – imajući u vidu poziciju "zemlje iza gvozdene zavese" iz koje je stupila na svetsku scenu – može objasniti jedino izuzetnim pijanističkim sposobnostima, jer se bez značajnije institucionalne, političke ili ekonomske podrške u potpunosti samostalno izdvojila iz plejade generacijskih savremenika. Taj uspon praćen od početka hvalospevima domaće i inostrane kritike, osiguravaće joj i u narednim decenijama opstanak na podijumu, te Dejanova uspeva da čitavo profesionalno delovanje ostvari isključivo kao koncertni muzičar. Tragove njenih postignuća moguće je pratiti gotovo od samih početaka zahvaljujući činjenici da je još 1973. godine započela sa studijskim delovanjem, najpre za bugarski Balkanton, a krajem iste decenije i za britanski Nimbus Rekords sa kojim će ostvariti dugogodišnju saradnju. Na jednom od ovih albuma, realizovanom 1979. godine, Dejanova je snimila četiri Skerca i Empromptije Frederika Šopena, izdanje koje i danas pleni svežinom gesta i neposrednošću izraza. U prvom planu ističe se suvereno vladanje instrumentom ove pijanistkinje koje je i preduslov zasnivanja lične umetničke poetike. Sa ovog albuma reprodukujemo i Šopenov prvi i četvrti Skerco u ha-molu i E-duru. Ekspresija kao osnovno sredstvo izraza, u ovim delima Dejanovu ne napušta ni u lirskim pasažima, pa se tako ispod površine mirnih fraza neizostavno naslućuje pre ukroćena bura, nego prepuštanje kontemplativnim sferama Šopenove lirike…

Govoreći o albumu objavljenom isprva 1979, a potom reizdatom u formatu kompakt-diska 1991. godine, kritičar „Mjuzik Boksa” zapisao je da „ovi snimci Skerca i Empromptija otkrivaju pijanistkinju velikih razmera, gotovo jednaku po stilu i inteligenciji Kortou, Gizekingu, Lipatiju i Arauu...” I zaista, slušajući snimke Marije Dejanove, teško je ne zapitati se koliko postojanje ili nepostojanje snažnog kulturnog zaleđa, institucionalne podrške i mehanizama muzičke industrije ima – više od samog talenta i dela jednog umetnika – određujuću ulogu njegovom u plasmanu i pozicioniranju. U slučaju Marte Dejanove može se konstatovati da je upravo startna pozicija umetnika stacioniranog u Bugarskoj u mnogome odredila domete njene afirmacije na internacionalnoj sceni. Iako se pijanistkinjina karijera rasprostirala u evropskim zemljama, te uključivala nastupe u Sjedinjenim Američkim Državama i u Japanu, kao i produkciju za Nimbus Rekords, Dejanova nikada nije izbila u prvi plan međunarodnog pijanizma, iako je po svojim kvalitetima takvu poziciju nesumnjivo zaslužila. U tom svetlu treba tumačiti i njenu odluku da se 1994. godine trajno preseli iz Sofije u London, što joj je omogućilo neposredniju afirmaciju i lakše ostvarivanje saradnji sa pretežno britanskim orkestrima. Naredne godine upravo u Londonu Dejanova će realizovati novi album za Nimbus, sa ređe izvođenim Mazurkama Aleksandra Skrjabina – kompozitora čijoj je muzici čitavog života bila posebno posvećena. Među njenim izuzetnim interpretacijama dela ovog poznog romantičara izdvajaju se Poema Ver la flam, a kao poseban specijalitet Peta sonata čijem ekspresionističkom izrazu Dejanova uliva nesvakidašnji spoj filozofskog promišljanja i istinske ekstaze. Zamašan diskografski opus koji Dejanova zaokružuje 1998, dve godine pre povlačenja iz profesionalnog delovanja, reflektuje dva osnovna žanrovska usredsređenja pijanistkinje na solističku i koncertantnu muziku romantizma i ranog 20. veka, odnosno sklonost objedinjavanju dela istog autora, te tako treba izdvojiti Šubertove Empromptije i komplete Prelida Skrjabina, Rahmanjinova i Šostakoviča, ali i jedan "izlet" u klasicizam 1996. godine kada snima sve Mocartove sonate za klavir na ukupno šest albuma za Nimbus Rekords. Njima se kao reprezentativne interpretacije mogu dodati dela Šumana, Bramsa, odnosno Prvi klavirski koncert Sergeja Rahmanjinova i Koncert u a-molu Edvarda Griga koje je snimila za Balkanton sa bugarskim orkestrima. Iako je relativno rano okončala pijanističku karijeru, u 53. godini, Dejanova je do smrti 2024. ostala da živi u Londonu, posvećujući se prevashodno pisanju, a rukopis njene knjige Mračna strana dana čeka na buduće objavljivanje.

Osvrt na umetnost ove izuzetne pijanistkinje zaokružujemo njenom interpretacijom Sonate broj 2 u be-molu, opus 36 Sergeja Rahmanjinova. Kako je u recenziji digitalizovanog izdanja sa snimcima načinjenim 1979. godine kritičar magazina „Music and Musicians” zapisao: „Ovo je vrsta albuma koji bi mogao i trebalo da dostigne klasični status. Izvođenje je izuzetno smelo, oličavajući stil koji nalikuje briljantnoj improvizaciji... Pijanistkinja kao da muziku stvara iz glave i na licu mesta, stvarajući situaciju u kojoj vam od njene smelosti i njenog rezigniranog stava zastaje dah.”

I zaista, paleta njenog klavirskog zvuka naglašeno je dramatična i tamna, donoseći ubedljivu potvrdu da se ekspresionizam kao stilska kategorija rezervisana za umetničko stvaralaštvo, može transponovati i na tumačenje pijanističkih poetika. Sama činjenica da je Marta Dejanova izraz svog unutrašnjeg doživljaja stvarnosti uspela da sublimiše u prepoznatljiv stilski obrazac koji u sebi komprimuje arsenal izražajnih stredstava evidentnih u njenom celokupnom diskografskom opusu, dovoljno ubedljivo govori o snazi umetničke ličnosti koja je klavirsku literaturu za više od četrdeset godina delovanja uspevala da osvetli na visoko individualizovan način.

Autor emisije: Stefan Cvetković