Pijanizmi Balkana – Marina Horak

Nekim pijanistima je u nacionalnom kontekstu dovoljno pomenuti ime da bi ono, ne samo među poznavaocima muzike, pobudilo osećaj bespogovornog uvažavanja. Upravo je takvo ime Marine Horak (1944–2018), nakadašnje jugoslovenske, a potom slovenačke pijanistkinje, koja je tokom poslednjih decenija prošlog veka, među plejadom istaknutih klavirskih izvođača sa ovih prostora – a nakon obrazovanja stečenog u domovini i usavršavanja u značajnim inostranim centrima – uspela da ostvari srazmerno obimnu internacionalnu karijeru. U jednoj kritici koncerta koji je održala 2007. godine navedeno je da su „Prefinjen talenat, muzikalnost i ubedljiva mudrost, potvrdili fenomen Marine Horak... Predstavljajući dela Šopena”, navodi kritičar. „Horak ih je donela očišćene od često veštačke i neinventivne reciklaže, zaobilazeći uvreženu monotoniju nametnutih pretencioznih interpretacija, neskromnih i nesvesnih egzibicionističkih modela. Vođena studiozno razrađenom ličnom idejom oblikovanom sa distance kakva je neophodna za analitičke procese, ali i sa visokim stepenom koncentracije i ubedljive stabilnosti, ona je nesumnjivo stvorila snažan muzički događaj”. Ovi opisi, naime, ističu esencijalne kvalitete pijanizma Marine Horak koji u tehničkom, koliko i izražajnom aspektu, otkrivaju univerzalnu umetničku vrednost i relevantnost njenog izvođaštva, zahvaljujući kojima je ona upravo i uspela da stekne priznanja daleko izvan matične sredine. Ta priznanja danas posredno svedoče i o istorijskom momentu uspona nekadašnjeg jugoslovenskog muzičkog obrazovanja i kulture, koji su pod okriljem stabilnog sistema vrednosti, tokom druge polovine 20. veka iznedrili izuzetne ličnosti čiji su umetnički domašaji svesrdno bili prihvatani i na internacionalnim scenama.

Osvrt na pijanizam Marine Horak, načinićemo izborom snimaka iz njene zvanične diskografije, ali i posredstvom tonskih zapisa realizovanih na njenim koncertnim nastupima.

Rođena 1944. godine u Ljubljani u mešovitoj porodici majke Poljakinje i oca Makedonca, Marina Horak je vrlo rano pokazala afinitet ka muzici i u sedmoj godini je upisana na Centralnu muzičku školu u rodnom gradu. Samo dve godine kasnije, sa svega devet, svoj veliki talenat predstavila je i javno kao solistkinja uz školski orkestar sa kojim je u Filharmonijskoj dvorani izvela koncertantno delo koje je specijalno za nju napisao slovenački kompozitor Pavel Šivic. Muzičku akademiju u Ljubljani upisaće 1961. godine u klasi svoje majke, poznate profesorke klavira Hilde Horak, i diplomirati za samo tri godine, dobivši Prešernovu nagradu za postignute uspehe tokom studija. Ostalo je zabeleženo da je jedan od legendarnih profesora ljubljanske Akademije, pijanista i kompozitor Marijan Lipovšek, nakon diplomskog ispita izjavio sledeće: „Još od detinjstva, smatrao sam Marinu Horak izuzetno darovitom. Da su njeni roditelji hteli, mogli su je lako predstaviti kao čudo od deteta, toliko je rano razvila svoje izuzetne sposobnosti. Međutim, trezveno, promišljeno i stručno obrazovanje omogućilo joj je da se razvija na prirodan, zdrav način, bez štetnih digresija, i usmerilo je ka metodičnom, postepenom rastu znanja, pomažući joj da proširi i ono neophodno opšte obrazovanje u strogo profesionalnim okvirima”. Već u to vreme Marina Horak je stekla epitet najpersepktivnije mlade pijanistkinje u Sloveniji i 1965. kao tek svršena studentkinja ona dobija poziv da nastupi kao solistkinja u Klavirskom koncertu Lucijana Marije Škerjanca povodom dvadeset godina od oslobođenja Ljubljane. Ovo je bio tek početak njene značajnije profesionalne afirmacije na domaćim scenama, te treba pomenuti da je 1966. Marina Horak nagrađena i priznanjem Jugoslovenske radio-televizije za snimke koje je realizovala za potrebe ove kuće. Iste godine dobija i nemačku državnu stipendiju DAAD te odlazi u Minhen gde na Visokoj školi za muziku provodi naredne tri godine. Na ovoj instituciji, odlučuje da pored klavira upiše i studije čembala kod Hedvig Bilgram, koje nastavlja u Parizu na Sholi Kantorum kod Iget Drajfus, gde 1969. stiče „Diplomu virtuoza” sa najvišom ocenom. Želja za dodatnim znanjima iz muzike zadržaće je još čitave dve godine u francuskoj prestonici gde radi sa Nađom Bulanže na Pariskom konzervatorijumu, te kod Žermen Menije na Ekol Normal. Poseban pečat njenom sviranju, po priznanju umetnice, međutim, dao je Peter Fojhtvanger, nemački pijanista sa kojim je najpre privatno radila u Londonu, da bi ubrzo postala i njegova asistentkinja. Tokom ovog perioda Marina Horak učestvuje na više pijanističkih takmičenja na kojima osvaja visoka priznanja među kojima se pamte ona na Međunarodnom takmičenju Klod Debisi u Sen Žermenu, na jugoslovenskom takmičenju muzičkih umetnika u Zagrebu 1969, zatim naredne godine Đovani Batista Vioti u Italiji, ali i 1973. na Međunarodnom takmičenju savremene muzike u La Rošelu u Francuskoj, potvrđujući svoj afinitet prema modernom repertoaru, kojem će uz standardnu literaturu biti posvećena celog života. Pomenuti uspesi otvoriće joj najpre put ka evropskim koncertnim scenama, ali će je njena ekstenzivna koncertna aktivnost u decenijama koje su usledile, odvesti i na druge kontinente.

U emisiji umeće Marine Horak osvetljavamo i interpretacijom Šopenove retko izvođene Sonate broj 1 u ce-molu, opus 4. Za njeno tumačenje Šopena bi se moglo reći da je u prvom redu uzbudljivo – doneseno jarkim nadahnućem i muzičkom intencijom koja muzički tok od početka jednakim intenzitetom kao da „gura” unapred, bez zadržavanja na sentimentalnim kontemplacijama motivskih obrta ili drugim detaljima. Njen muzički govor je naprotiv neposredan i direktan. Upravo takav, on je još tokom studentskih dana pijanistkinje inspirisao Nađu Bulanže da zapiše kako Marina Horak „svoju umetnost uspeva da izrazi sa neverovatnom uverljivošću”.

Tokom četiri decenije duge karijere, Marina Horak je bila jedna od najaktivnijih jugoslovenskih, potom slovenačkih pijanistkinja na međunarodnoj sceni. Paralelno sa nastupima na svim relevantnim muzičkim scenama nekadašnje države – pomenućemo između ostalih Beograd, Skoplje, Sarajevo, Zagreb, Novi Sad, Osijek, Rijeku, Zadar ili Šibenik, odnosno nekada prestižne muzičke festivale u Dubrovniku, Ljubljani, Poreču i na Hvaru – Marina Horak je pored niza evropskih zemalja, ostvarila i gostovanja u Indiji, Singapuru, Maleziji, Kini, stigavši i do daleke Australije i Novog Zelanda. Njene nastupe, kako solističke i kamerne, tako posebno i one sa orkestrima snimali su ili prenosili brojni emiteri širom Evrope, pa ako bi se uspeh jednog izvođača mogao meriti i njegovom prisutnošću na radio i televizijskim talasima, onda bi se za Marinu Horak moglo reći da je tokom osamdesetih i devedesetih stekla odgovarajuću medijsku afirmaciju širom kontinenta. Tu postojanost obezbedila je preseljenjem u Minhen i potom u Pariz gde je živela sve do 2001. godine kada se vratila u Sloveniju. Njena izvođenja prenosili su tako En-Er-Kej iz Osla, više holandskih i francuskih radio stanica, dok se u Nemačkoj njena muzika mogla čuti na talasima Severno-nemačkog radija iz Hanovera, Bavarskog radija iz Minhena, kao i u Švajcarskoj i Italiji. Snimala je i za Francuski i Austrijski radio, Radio-televiziju Skoplje, Radio-televiziju Beograd, Radio-televiziju Novi Sad... Među brojnim snimcima, izdvajaju se četiri solistička albuma – jedan od njih je zabeležila na čembalu, sa muzikom Baha, Hendla i Mocarta koji je ranih 70-ih objavio Galus kao ogranak Mladinske knjige. Isti izdavač će devedesetih objaviti i kompakt-disk „Sonate za klavir" sa njenim interpretacijama dela savremenih slovenačkih kompozitora, koji su predstavljali jednu od konstanti njenog repertoara – Škerjanca, Lipovšeka, Šivica i Matičiča. Belgijska Pavana Rekords još 1979. objavila je njen album sa delima Roberta Šumana, a Muzički informativni centar Slovenije 2016. godine album sa delima Jurija Mihaveca.

Reprodukovaćemo i snimak njenog koncertnog izvođenja Šumanovih Noćnih komada opus 23 koji je zabeležen 2010. godine. Nesavršen zvučni otisak ipak jasno otkriva poetsku naraciju koju Marina Horak sporovodi za instrumentom. Konzistentnost koncentrisanog vođenja zamršenih Šumanovih muzičkih ideja oblikovanih stabilnom tehnikom i sa ekspresivnom snagom muzičkog nagona, ovu pijanistkinju otkrivaju kao nadahnutu interpretatorku muzike nemačkog romantičara.

Od 2001. godine, kada se nakon dve decenije života u Nemačkoj i Francuskoj vratila u Sloveniju, Horakova je delovala kao profesor na Muzičkoj akademiji u Ljubljani na kojoj je pokrenula i vodila inovativan kurs „Dimenzije izvođenja” fokusiran na problematiku umetničkog oblikovanja muzičke literature u zvuku. Nastavljajući da koncertno nastupa, svoj repertoar koncentrisan mahom oko muzike klasicizma, romantizma i 20. veka (često i u ulozi kamernog muzičara sa nizom slovenačkih izvođača), Marina Horak je veliku pažnju poklanjala i muzici slovenačkih kompozitora – a dodaćemo, u pojedinim navratima i srpskih autoria poput Tajčevića i Vasilija Mokranjca. Tako je u saradnji sa Slovenačkim muzičkim centrom 2016. godine, realizovala kompakt-disk sa delima slovenačkog kompozitora i pijaniste epohe romantizma Jurija Mihaveca, poznatijeg pod francuskom verzijom svog imena Žorž Miheuz. Na njemu se našao izbor salonskih minijatura iz različitih opusa ovog zabravljenog stvaraoca. U recenziji ovog albuma objavenoj u listu „Odzven” kritičar Tomaž Gržeta navodi: „Marina Horak, poznavalac najskrivenijih zakutaka pijanističkog repertoara, ima posebno interesovanje za otkrivanje i oživljavanje retkosti i njihovo predstavljanje kao muzičkih poslastica. Prvi put je posegnula za Mihavečevim delima 2008. godine, kada ih je i oživela na koncertnoj sceni. Ovim snimkom ovekovečen je deo Mihavečevog zanimljivog i izuzetno virtuoznog klavirskog opusa, a sa njim i neponovljiva briljantnost, lakoća i stilska prefinjenost pijanizma Marine Horak”. Hronološki pogled na pijanizam Marine Horak zaokružićemo u emisiji upravo izborom sa ovog njenog (ujedno poslednjeg) diskografskog izdanja iz 2016. godine. Minijature Jurija Mihaveca donose naslove tipične za romantičarku muziku lakog sentimentalno-virtuoznog izraza prve polovine 19. veka: Zalazak sunca, Sreća je nestala!, Lastavice Parohijskog doma, Gnezda i kolevke, a potom komade La Toneli, Lucifer, Romeovi uzdasi, Zujanje pčela i Ponosni toreador. Marina Horak donosi ih sa briljantnom gipkošću svedočeći da ni u sedamdeset drugoj godini života (kada ih je zabeležila) njen pijanizam nije izgubio ništa od prepoznatljive svežine i neposrednosti njenih mladih dana.

Autor emisije: Stefan Cvetković