Frančesko Kavali: Kalisto

Ovo delo predstavlja jedno od najfascinantnijih primera venecijanske opere iz njenog zlatnog perioda, polovinom XVII veka. U tom trenutku, operska forma kakva se negovala u Mletačkoj republici, u sebi je sadržavala suptilan odnos između komičnih i dramsko-tragičnih elemenata, uz bogati i raskošni muzički jezik koji je još uvek bio čvrsto utemeljen u sinergiji muzike i reči. Opera „Kalisto” iza prvog sloja zabavne farse o slobodi i fluidnosti želje, nudi gorki portret ljubavnih odnosa. To je pre svega zasluga Frančeska Kavalija, najboljeg i najuticajnijeg predstavnika venecijanske opere u generaciji posle Klaudija Monteverdija. Kao učenik velikog majstora, Kavali je dalje razradio nasleđeni operski vokabular, proširujući prostor za arije i zatvorene numere, kao i plesno-orkestarske interludijume, u skladu sa ukusom publike. Karakteristike Kavalijevih opera su fludini i raznovrsni muzički stil, brojni protagonisti koji se okušavaju u primarnim i sekundarnim zapletima, kao i sve veća važnost scenografije i pozorišne mašinerije. Njegove opere su gotovo četrdeset godina bila među najpopularnijim u Evropi, bilo da se radilo o javnim pozorištima za publiku koja je plaćala ulaznice, bilo da su se izvodile na dvorskim i aristokratskim pozornicama.

Biser venecijanske opere XVII veka, „Kalisto” je premijerno izvedena 28. novembra 1651. godine u venecijanskom javnom pozorištu Teatru Sant’Apolinare. Libreto je napisao Đovani Faustini, dugogodišnji Kavalijev saradnik i impresario samog pozorišta. Faustini imao toliko uloga da obavi, da je nažalost, umro od iscrpljenosti, po premijeri opere. To se, iz posve drugih razloga, desilo i jednom od tumača glavne uloge, te je Kalisto dobila auru "uklete opere". Na samoj premijeri dočekana je mlako i izvođena je samo do kraja 1651. godine. Tek je moderna postavka Rejmonda Leparda, u Glajnbornu 1970. godine, dovela do renesanse interesovanja za ovo delo, koje i zaslužuje.

Faustini je svoj, po svim merilma izuzetan libreto napisao na osnovu mita o Kalisto, koji preuzima iz Druge knjige Ovidijevih Metamorfoza i sažimajući u sebi glavne principe ovog izuzetno uticajnog dela, a to je da ništa nije stabilno u svetu i u ljudima i da su ljubav, identitet i želja u stalnom pokretu i promeni. Teme koje su obrađivale ambivalentnu prirodu ljudske duše, inače, bile su u temelju gotovo svih venecijanskih opera XVII veka. Takav je osnovni osnovni zaplet same opere Kalisto – a to je da se Jupiter pretvara u ženu, boginju Dijanu, kako bi zaveo drugu ženu, Kalisto, iako nije do kraja jasno o kakvoj prirodi ljubavnog odnosa se radi, osim da je u pitanju strasna žudnja.

Preterana potraga za ljubavlju je zajednička svim likovima, primarnim i sekundarnim, ali tu se ispostavlja i glavni problem: svaki hubris nosi u sebi rizik uništenja. U tom pogledu opera „Kalisto” nam otkriva i mračnu stranu ljubavi – muškarci i žene se stalno optužuju da su neverni i licemerni, spremni da slažu, da se pretvaraju i da budu čak i nasilni. Pojavom Pana, satira, pa i pretvaranjem Kalisto u medvedicu, takođe, briše se razlika između ljudskog i životinjskog, između racija i nagona, ostavljajući mogućnost da do neke mere kroz sam sadržaj pratimo i samu metamorfozu erosa – od telesne ljubavi do one posvećene, nebeske i večne.

Urednica Ksenija Stevanović