Muzej zvuka – Moteti Visentea Lusitana

Prezime ovog autora upućuje da je bio poreklom Portugalac, ali najnovija istraživanja govore da je moguće bio i prvi crni kompozitor u istoriji čija su dela objavljena. Ono malo biografskih podataka koje danas posedujemo o njemu, dolaze od zapisa portugalskog katoličkog sveštenika Dijega Barbose Mačada, koji je u svojoj enciklopediji iz 1752. godine zapisao da je Lusitano rođen u Olivensi, da je postao sveštenik reda Svetog Petra i da je predavao u Padovi i Viterbu „sa velikim uspehom, dobijajući visoke honorare od svojih studenata”.

Ipak, u ovoj enciklopedijskoj odrednici izostavljen je podatak iz jednog od izvora na koji se Mačado poziva, a koji kompozitora opisuju kao „parda”, što je bio naziv za osobe mešovite rase, evropskog i afričkog porekla. Kao velika pomorska sila, Portugal je učestvovao u trgovini robljem, te se može pretpostaviti da je majka Visenta Lusitana bila afričkog porekla, a otac beli Portugalac, a da je Mačado, namerno ili slučajno izostavio ovaj podatak o njegovom identitetu. A upravo ovaj detalj može objasniti kako nedostatak informacija iz njegove biografije, tako i izostanak tragova o ijednom Lusitanovom angažmanu na mestu kapelmajstora u Portugalu, što je bila uobičajena praksa za renesansne kompozitore. Sa sigurnošću se zna da se obreo u Rimu oko 1550. godine, u sviti protugalskog ambasadora, Dom Alfonsa de Lenkastra, pri Svetoj stolici, kao učitelj muzike njegovog sina. Jedina zbirka Lusitanovih kompozicija, štampana u Rimu 1551. godine pod nazivom Liber primus epigramatum je upravo posvećena ovom aristokrati. U posveti, Lusitano hvali talenat svog mladog učenika i naglašava značaj podrške svog mecene za napredak njegove umetničke karijere.

Tokom života, Lusitano je bio poznatiji kao teoretičar muzike, nego kao kompozitor i to pre svega po teoretskoj raspravi u kojoj je učestvovao sa Nikolom Vičentinom u vezi primene hromatike u muzici. Povod je bio Lusitanov motet Regina celi u kojem je demonstrirao svoju tezu da muzika treba da se oslanja samo na dijatonske, a ne hromatske i enharmonske rodove, te iako je proglašen pobednikom debate, pobeda nije bila dugovečna. Vičentino je ubrzo nakon debate štampao svoje viđenje ove rasprave, predstavljajući Lusitana u lošem svetlu i tako utičući na generacije kompozitora koje su došle posle njega, pre svih Lucaska Lucaskija i Karla Đezualda da Venozu.

Nakon ove debate, ostao je sačuvan samo još jedan biografski podatak vezan za Visentea Lusitana – godine 1561. se oženio, prihvativši protestantizam i neuspešno je aplicirao za mesto na Vitemberškom dvoru u Štutgartu, a potom nestaje sa evropske scene i iz pisane istorije.

Iza Visentea Lusitana ostali su madrigali i moteti u kojima se prepoznaje jak uticaj muzike Žoskena de Prea. U večerašnjoj emisiji slušaćete upravo ova dela, u interpretaciji ansambla Marijan konsort.

Urednica emisije: Ivana Neimarević