Nova srednjovekovlja – Govore Zoja Bojić i Dejan Gašić

U likovnom, umetničkom smislu, spomenici evropocentričnog ranog srednjeg veka, u periodu pre i tokom Justinijanove vladavije, obuhvataju relevantne spomenike koncentrisane u gradu Raveni i njegovoj okolini, Konstantinopolju i Svetoj zemlji. Zoja Bojić razmatra značenje određene teme mozaika sačuvanih u sakralnim građevinama tog doba i na tim lokacijama, a reč je o temi nature vivante, koja je u istoriji umetnosti ostala bez odgovarajućeg naziva. Raniji istraživači su mozaike koji za svoj motiv imaju pojedinačne, najčešće uokvirene predstave ptica, divljači, vaza sa biljem ili voćem, posmatrali kao likovnu dekoraciju u kojoj takvi motivi imaju pojedinačna simbolična značenja. Nature vivante direktni je pandan teme nature morte, popularne u rimskoj umetnosti. Autorka izlaganja smatra da nature vivante predstavlja ranosrednjovekovni likovni izum istog značenja kao prvobitne rimske predstave nature morte, posebno one izvođene u mozaiku kasnorimskih privatnih vila u širokoj oblasti Severne Afrike, koje su antički istoriografi umetnosti (posebno Vitruvije i Filostrat Stariji) nazivali grčkim pojmom xenia i koji su (paraleleno sa pojmom asartos oikos Plinija Starijeg) označavali kao predstavu gostoljublja i dobrodošlice.

U raspoloženju i duhu balkanskih hrišćana 19. veka, preplavljenih nadama u vezi sa oslobođenjem od osmanske vlasti, prevodilačko interesovanje za delo vizantijskog „istoričara pada” Duke (1400–1462) pojavilo se u liku rodoljubivog Grigorija Hadžića (1821–1877) koji je u Novom Sadu 1851. godine objavio knjigu Plačevno nadenie Carigrada nesretne 1453. godine. Uvodnim emotivnim rečenicama, pozdravljajući grčku revoluciju (1821) i nezavisnost (1829), Hadžić naglašava da ostale provincije „zajedno sa Carigradom i celim stenjajućim Hrišćanstvom evropske Turske iščekuju od današnjeg veka, i čovekoljubivih velikih hrišćanskih careva… izbavljenje i spasenje svoje”. U okviru numerički označenih pasusa, Hadžić je na srpski jezik fragmentarno prevodio Dukinu Istorju, veoma lepim i zavodljivo stilizovanim lirskim izrazima, smisaono ističući kako narativne pasaže o nastupajućem osvajanju Vizantije, tako i dopisujući i sabirajući proročanstva o iščekivanom vaskrsenju Carigrada. Cilj Dejana Gašića je sagledavanje ove poznosrednjovekovne povesti kao inspiracije novovekovnih književnih adaptacija i balkanskih političkih stremljenja.

Urednica ciklusa Tanja Mijović.