Teodor Adorno: Ideološki mamac (3)

U junu 1944. godine, u San Francisku je u organizaciji Američkog jevrejskog komiteta održan simpozijum o antisemitizmu, na kojem je Teodor Adorno predstavio rezultate svoje analize radijskih nastupa Martina Lutera Tomasa, kalifornijskog propovednika iz tridesetih godina XX veka i osnivača jedne od najpoznatijih profašističkih verskih organizacija na zapadnoj obali Sjedinjenih Američkih Država. U svojoj analizi transkripata Tomasovih radijskih obraćanja svojim sledbenicima, a još više potencijalnim sledbenicima, Adorno razotkriva tipična retorička sredstva, odnosno psihološke tehnike ubeđivanja koje demagoški koriste anti-demokratski propagandisti i agitatori.

U četvrtom delu svoje studije, „Ideološki mamac”, Adorno ponovo naglašava da konkretan politički sadržaj Tomasovih radijskih govora igra neznatnu ulogu u poređenju s njegovim metodom, tj. da njegovo psihološko „omekšavanje” slušalaca ne razvija nikakav koherentan politički program, niti bilo kakvu koherentnu kritiku postojećih društvenih i političkih prilika. Poput većine tadašnjih fašističkih agitatora, on se, u suštini, više rukovodi snažnim osećajem za oponašanje poznatih i uspešnih modela modernog autoritarizma, nego političkim ili sociološkim razmišljanjima. Dublju osnovu takvog „ateorijskog” stava trebalo bi, prema Adornovom mišljenju, tražiti pre svega u obrascu samog autoritarizma. Konsekventno, koherentno i konzistentno razmišljanje uvek ima određenu težinu, određenu „objektivnost“, čak i kada polazi od najproizvoljnijih pretpostavki. Ta objektivnost čini teoriju problematičnim oruđem u očima fašista, zato što se mišljenje, samo po sebi, opire tome da bude samo oruđe. Dakle, teorija je za fašistu u suštini tabu. Njegovo područje je, kako kaže Adorno, oblast nepovezanih, neprozirnih, izolovanih činjenica, ili bolje rečeno, slika činjenica. Ako bi teorijski pokušao da objasni međusobnu povezanost pojmova na koje se poziva, suočio bi se s najvećim teškoćama. Stoga Tomas u svojim obraćanjima bira one političke teme za koje smatra da su psihološki najvažnije, odnosno one koje mogu da ostvare najveći efekat, a to su (anti)komunizam, kritika administracije, jevrejsko pitanje i određeni aspekti spoljne politike.

Prevod s engleskog: Aleksa Golijanin
Tekst čita: Aleksandar Božović
Urednik: Predrag Šarčević