Žene u muzici

Rođena u Katovicama, Magdalena Lisak potiče iz porodice sa dugom muzičkom tradicijom. Godine 1994. diplomirala je klavir na Muzičkoj akademiji u rodnom gradu, a potom se usavršavala kod Kristijana Cimermana na Akademiji u Bazelu. Kao laureatkinji na XIII Međunarodnom pijanističkom takmičenju Frederik Šopen održanom u Varšavi 1995. godine, otvorila joj se mogućnost da nastupa u prestižnim koncertnim dvoranama u Tokiju, Bazelu, Pragu i Varšavi, kao i na festivalima gde je održala zapažene koncerte. Pored resitala, u biografiji ove umetnice zabeleženi su i koncerti sa vodećim evropskim i svetskim orkestrima i kamernim ansamblima. Kao posebno zanimljiv izdvaja se podatak da je na poziv Instituta Frederik Šopen u Varšavi zabeležila dragocene snimke dela ovog poljskog romantičara, svirajući na Erarovom klaviru iz 1849. godine, a koji su objavljeni u okviru serije The Real Chopin. Aktivna je u brojnim umetničkim projektima pod pokroviteljstvom Muzičkog društva Šlezije, čiji je osnivač i predsednik, dok svoju pedagošku delatnost obavlja kao profesorka na Muzičkoj akademiji Karol Šimanovski u Katovicama.

Za album koji ćete čuti u emisiji, Magdalena Lisak je odabrala komade devet poljskih kompozitorki: Marije Šimanovske, Helene Lopuske, Natalije Janote, Vande Landovske, Jadvige Sarnecke, Leokadije Mišinjska-Vojćehovske, Zofije Osendovske, Helene Kžižanovske i Tekle Bomdaževske – a koja su objedinjena pojmom salon, odnosno salonska muzika. Naime, kako smatraju sociolozi, saloni su bili nešto više od uobičajenog okupljanja „društva”, a koje bi u savremenom svetu mogli da nazovemo „institucijama koje deluju na tržištu umetnosti”. U salonima su se, pored muziciranja, vodili razgovori o novim delima, vrednovali umetnici i u određenoj meri uspostavljale aktuelnosti u muzici. Posebnu ulogu u devetnaestom veku imali su saloni koje su vodile žene. Jedan od takvih vezuje se za istaknutu poljsku kompozitorku i prvu profesionalnu pijanistkinju u devetnaestom veku. Reč je o Mariji Šimanovskoj koja se smatra Šopenovom prethodnicom, a koja je u periodu od 1827. do 1831. vodila salon u Sankt Peterburgu, kada je bila i dvorska pijanistkinja carica Marije Fjodorovne i Jelisavete Aleksejevne. Među gostima njenog salona bili su istaknuti članovi ruskih aristokratskih krugova, inače veliki poklonici muzike, poput Sergeja Golicinja, Aleksandra Puškina, Nikolaja Karamzina, Mihaila Glinke i drugih.

Tekla Bomdaževska je bila autorka velikog broja klavirskih minijatura, a pažnju javnosti privukla je komadom Devojačka molitva, opus 4, objavljenim u Varšavi 1856. godine, sa podnaslovom „melodija za klavir”. U naredne tri godine partituru ovog komada objavile su vodeće izdavačke kuće nemačkog govornog područja: iz Lajpciga, Frankfurta, Hamburga, Beča, Minhena, Majnca, Braunšvajgena, Drezdena i Kelna. Zanimljivo je da je iste godine kada je objavljen ovaj komad – 1856. rođena Natalija Janota, pijanistkinja i kompozitorka, sledbenica Marije Šimanovske, koja je popularnost stekla nastupima na dvorovima. Njen otac bio je profesor klavira na Muzičkom institutu u Varšavi i prvi ju je uveo u svet muzike. Pored toga, kao kuriozitet iz njene biografije izdvaja se podatak da je posebnu naklonost negovala prema istraživačkom radu, posebno ka opusu Frederika Šopena. Muzikolozi navode da je upravo ona zaslužna za izvođenje i objavljivanje kompozicija iz njegove rane stvaralačke faze. Kao marljiva pijanistkinja i kamerna muzičarka, specijalizovana za opus nemačkih romantičara, Natalija Janota se u kreiranju koncertnog repertoara uglavnom vodila smernicama svoje profesorke i mentorke Klare Šuman, pa je rado svirala dela Baha, Betovena, Šumana, Mendelsona i Bramsa.

Kao učenica Zigmunta Noskovskog, Leokadija Mišinjska-Vojćehovska diplomirala je na Muzičkom institutu u Varšavi postavši ubrzo veoma plodna kompozitorka čiji opus krase brojne minijature, solo pesme, ali i dela većeg obima poput sonata, trija, kvarteta, pa čak i orkestarskih dela.

Helena Kžižanovska bila je poljska kompozitorka aristokratskog porekla koja je rođena i odrasla u Francuskoj. Studije klavira i teorije muzike pohađala je na Konzervatorijumu u Parizu, gde je 1883. godine diplomirala sa najvišim ocenama. Pored klavirskih minijatura, komponovala je i veća orkestarska dela, horska i kamerna ostvarenja, kao i jednu operu. Bila je članica francuskog Udruženja kompozitora, a njena dela objavljivana su u Francuskoj, Engleskoj i Poljskoj.

Komad Jesenja noć, opus 2 broj 2 Vande Landovske, jedno je od retkih sačuvanih dela ove autorke, koje je objavljeno u Vroclavu 1897. godine. Nastalo je tokom njenih studija na Muzičkom institutu u Varšavi, a pisano je u duhu muzike Šumana, Griga i Čajkovskog.

Helena Lopuska je bila pijanistkinja i kompozitorka koja se školovala kod Zigmunta Noskovskog na Muzičkom institutu u Varšavi, a privukla je pažnju javnosti već tokom studentskih dana maestralnim koncertima na kojima je predstavljala svoja autorska dela. Godine 1909. imala je veliki kompozitorski debi u dvorani Varšavske filharmonije kada je izvedena njena kantata Kako sam tužna, Gospode moj. Međutim, nakon pokušaja da izgradi karijeru kao koncertna pijanistkinja i nakon neuspešnog braka, a uoči izbijanja Velikog rata, zadesila se u Rusiji u kojoj je preminula 1920. godine, u siromaštvu. Jedno od retkih sačuvanih dela ove autorke je i komad Pesma bez reči, opus 2.

Muzički jezik Jadvige Sarnecke, čiji se kratak život odvijao u Krakovu, odlikuje česta upotreba virtuoznih elemenata, dok njen harmonski jezik, kako to ističu muzikolozi, stoji na razmeđu muzike Šopena i ranih radova Aleksandra Skrjabina i Karola Šimanovskog.

Zofija Osendovska je bila aktivna u periodu između dva rata, kada je posebnu naklonost stekla kao ’zvezda varšavskih salona’, gde je često nastupala na koncertima koje su priređivale žene iz aristokratskih krugova, a na kojima je pored svojih, rado svirala i ostvarenja drugih poljskih kompozitora i kompozitorki.

Urednica Irina Maksimović Šašić