Prostori pijanizma – Egon Petri

Mada se autentični romantičarski pijanizam danas uglavnom vezuje za kanonske figure poput Emila fon Zauera, Ignaca Fridmana, Jozefa Hofmana, Leopolda Godovskog, Paderevskog, Rahmanjinova i druge istaknute heroje crno belih dirki ranih decenija 20. veka, čitava plejada pijanista koji su ostali u istorijskoj senci, zahvaljujući ponovnom otkrivanju diskografske zaostavštine danas dopunjava mozaik ovog izvođačkog stila prilično raznovrsnim doprinosima. Među potisnutijim imenima klavirske umetnosti prve polovine prošlog veka nalazi se i holandsko-američki pijanista Egon Petri, umetnik kolosalne tehnike kojom je svoje bujne i nesputane ideje prevodio u jedinstveno sugestivne zvučne predstave. Kao učenik i pijanistički naslednik velikog Feruča Buzonija, Petri je nesumnjivo bio jedan od poslednjih pronosilaca metafizičkih koncepata muzike, retkih romantičarskih pijanista kojima klavir nije služio kao sredstvo manifetacije šarmantnih i publici dopadljivih, tehnički atraktivnih pogleda na muziku, već naprotiv – kao medijum prizivanja ’velikih ideja’. Ipak, treba reći i da se veličanstvena pijanistička tvrđava Egona Petrija uzdizala nad nimalo koherentnim fundamentom, budući da se u njegovom sviranju moglo primetiti dejstvo suprotstavljenih izvođačkih načela – spoj strogosti i razuzdanosti, racija i emocije – što je rezultiralo sasvim autentičnim doprinosima u ozvučavanju literature. Ove oprečnosti bile su vidljive i u njegovom repertoaru u kojem su postojala dva jednako važna, mada prilično udaljena težišta – Bah i Betoven na jednoj, i romantičari, pre svih, Šopen i List na drugoj strani. Uzimajući u obzir neposrednu genealogiju Petrijevog pijanizma na koju je najveći uticaj svakako imao Buzoni, ovakve orijentacije deluju gotovo prirodno, čineći Petrija pijanistom koga je – poput njegovog učitelja – pre privlačila ideja muzičkog dela, a ne toliko stilska osobenost. Zato bi se moglo reći i da je svojim romantičarskim senzibilitetom pijanizam Egona Petrija manifestovao panstilističko natkriljavanje literature koja je pod njegovim pristima dobijala samosvojan zvučni pečat.

Fokusom na Buzonijeve obrade Bahovih dela, Egon Petri je nesumnjivo davao sopstveni doprinos platonističkim ovaploćenjima duha muzike baroknog majstora koji se prema uvidima samog Feruča Buzonija krio iza nota u ’pramuzičkim’ prostorima inicijalne ideje i inspiracije autora koja je najpre bila sputana samim notnim zapisom, ali potom sa istorijske distance i oslobođena izražajnošću modernog klavira. Po njemu, taj ’svemogući’ romantičarski instrument bio je kadar da iz muzike pisane za klavijaturne preteče izvuče i transcendira suštinu dela, odnosno da svojim sonoritetom u domenu estetike (ili zavodljivosti) zvuka izazove pre svega emocionalnu reakciju kod slušaoca. Njegov Bah je zato jednako koliko i Buzonijev zvučno ekspanzivan, karakterno razuzdan i spontan u nastojanju da uhvati pravu prirodu i misao baroknog autora ograničenog tipiziranim okvirima plasiranja individualnosti, ali i materijalnim činiocima poput autentičnog instrumenta kojim je Bah za života bio ’uslovljen’.

Rođen 1881. godine u Hanoveru, a odrastao u Drezdenu, Petri je od oca violiniste prve muzičke poduke dobio upravo na ovom instrumentu, da bi u dečačkim danima čak i svirao u lokalnom orkestru. Mada je na Drezdenskom konzervatorijumu studirao kompoziciju i teoriju kod Hermana Krečmara i Feliksa Drezekea, susret sa Ignacem Janom Paderevskim i Feručom Buzonijem preusmerio ga je na dalje studiranje klavira. Uticaj Buzonija bio je od ključnog značaja za mladog umetnika, te mu ovaj kompozitor i pijanista postaje i više od pedagoga – neka vrsta duhovnog oca sa kojim zajedno po izbijanju Prvog svetskog rata Petri beži u Švajcarsku, gde zajedno rade na redakciji brojnih Bahovih dela. Tokom ranih 1920-ih Egon Petri započinje pedagoški rad u Berlinu, a zanimljivo je i da 1923. godine postaje prvi inostrani umetnik koji nastupa u Sovjetskom Savezu. Uz karijeru koncertnog pijaniste, Petri je tokom međuratnog perioda kontinuirano nastavio pedagoško delovanje, te je 1927. godine, po preseljenju u poljski grad Zakopane, do početka Drugog svetskog rata držao letnje škole klavira. U to vreme, započinje i sa dokumentovanjem svojih interpretacija za Kolambiju, ostvarivši do poznih godina života zamašan diskografski opus kojim dominiraju izvođenja dela Baha, Betovena, Šopena, Bramsa i Lista, uz niz drugih stvaralaca među kojima se izdvaja i Šarl Valenten Alkan, čiju je poznatu Simfoniju za solo klavir snimio 1950-ih. Poput mnogih umetnika, u predvečerje rata koji će zahvatiti Evropu, Petri se 1939. godine seli u Sjedinjene Američke Države, gde će u poznim godinama predavati na Kornel univerzitetu u Njujorku, a potom i na Majls Koledžu u Kaliforniji, zaokruživši životni put 1962, u 81. godini na Berkliju.

Mada je po insistiranju na subjektivnosti jednako koliko i po istaknutoj briljantnosti tehničke strane svog pijanizma bio romantičar, Egon Petri je u sviranju otkrivao i nesumnjive odlike nemačke pijanističke škole – pre svega čvrstu zvučnu materijalnost tona i egzaktno fraziranje oslobođeno stvaranja tonskih planova, izrazitijeg koloriteta ili kjaroskuro efekata. Ove osobenosti mogle su se čuti i u prethodnim minutima, gde njegov Šopen, makar u smislu tonskog rafinmana, odnosno tušea zrači izraženom klasičnom strogošću. Petri je u tom smislu daleko od međuratnih liričara nemačke provenijencije poput Gizekinga ili Fišera, već pre bi se moglo reći eruptivan ’orator’ koji za klavijaturom saopštava kakve važne muzičke misli. Ispravnim se stoga čini zapažanje Dejvida Dibala da poput Buzonija, ni Egon Petri nije posedovao kultivisani šarm, niti zračio čulnom lepotom svog sviranja, te da je njegov pristup uvek bio vođen bistrom glavom i dominacijom tamnog, u momentima gotovo varvarski razuzdanog gesta, i u svemu tome uvek – monumentalnog. Petrijev pijanizam pleni bujicom ideja koje je saopštavao razuđenim, reljefnim zvukom retko silazeći ispod mecopijana u nizanju moglo bi se reći – u kamenu ’isklesanih’ motiva kojima je stvarao sugestivan utisak neupitnog autoriteta.

Autor emisije: Stefan Cvetković