Žene u muzici

Reč je o delima Mel Boni, Lili Bulanže, Žermen Tajfer, Lite Grir i Nensi Galbrajt, nastajalim u periodu od 1902. do 2001. godine. A kako su i same umetnice u programskoj knjižici koja prati ovo izdanje naglasile: „Izborom komada želele smo da proširimo diskografski opus dela originalno pisanih za flautu i klavir koja su komponovale žene, ali i da inspirišemo druge umetnike da slede našu ideju, te da ove komade uvrste u svoje koncertne programe. Pored toga, usmeravanjem pažnje na stvaralaštvo kompozitorki, pokušale smo da damo svoj doprinos važnosti isticanja rodne ravnopravnosti u muzičkom svetu”. Naslovom albuma – Dan i Noć – naglasile su i razlike između pojedinih kompozicija: kako na tematskom i stilskom planu, tako i u samom trajanju određenih dela.

Emisiju započinjemo kratkim Nokturnom Lili Bulanže, kompozitorke školovane na pariskom Konzervatorijumu, koja je bila i prva žena ovenčana nagradom Prix de Rome 1913. godine za kantatu Faust i Elen. Kao i njena sestra, kompozitorka Nađa Bulanže, i Lili je posebnu naklonost gajila prema muzici Kloda Debisija, pa se na samom kraju ovog ostvarenja čuje i kratak citat iz Prelida za popodne jednog fauna. Inače, Nokturno je komponovala u toku studentskih dana, a kasnije je oblikovala i verziju za violinu i klavir.

Nakon toga slede dva komada iz pera Žermen Tajfer: jednostavna, lirska Pastorala iz 1942. godine, kao i Forlana, koju je ova autorka pisala 1972, u poznoj stvaralačkoj fazi i posvetila flautisti Žan-Pjeru Burionu. Naziv komada – Forlana – ne odnosi se na istoimenu italijansku baroknu igru, već predstavlja kompozitorkino podsećanje na odlomak iz Debisijevog klavirskog ciklusa Kuprenov grob.

Muzikolozi ističu da postoji samo nekoliko komada iz romantičarske epohe originalno pisanih za modernu flautu, iako su flautisti često pravili aranžmane violinskih sonata i ostvarenja za druge instrumente kako bi oblikovali reperotar. Među prva originalna dela navode Sonatu za flautu Karla Rajnekea iz 1882. godine, dok Sonatu koju je Mel Boni komponovala 1902. smatraju pandanom Rajnekeovom ostvarenju. U njemu je ova francuska autorka koristila stilske elemente klasicizma i romantizma, a delo oblikovala u četiri stava i posvetila Luju Fleriju, slavnom flautisti kojem je i Debisi 1913. godine namenio komad Sirinks. Mel Boni je bila bliska prijateljica sa porodicom Luja Flerija, a poznato je da je on izvodio i promovisao njenu sonatu u brojnim prilikama. Međutim, nakon velikih uspeha koje je delo pobralo, vremenom ga je prekrio zaborav, pa na repertoaru nije bilo skoro četiri decenije. Za njegovo ponovno uvođenje u koncertne programe ne samo u Francuskoj, već i u Americi, zaslužan je Mišel Debost koji je osamdesetih godina dvadesetog veka predstavio ovu sonatu svojim kolegama flautistima i publici.

Nakon toga sledi Sonata Lite Grir, savremene američke kompozitorke. Iako po vokaciji nije flautistkinja, ovaj instrument imao je važnu ulogu u njenom muzičkom životu. Naime, prva studentska dela na Džulijardu Lita Grir je posvetila duvačkim instrumentima, a pošto je osvojila specijalnu nagradu na takmičenju za mlade kompozitorke u organizaciji Njujorške filharmonije, dobila je ideju da komponuje upravo dela za flautu. Kako bi što bolje upoznala tehnike sviranja na ovom instrumentu pozvala je Džulijusa Bejkera, istaknutog američkog orkestarskog flautistu, kako bi kod njega pohađala časove. Pošto je ubrzo završila partituru Sonate Bejker ju je ohrabrio da delo odmah objavi i označi ga kao "novi klasik u repertoaru za flautu". Po njegovoj preporuci, sonata se uskoro našla kao deo obrazovnog programa na Katedrama za duvačke instrumente na Džulijardu i Kertisovom Institutu. Zanimljivo je da ova sonata dočarava jedinstven američki zvučni svet pedesetih godina dvadesetog veka, a posebno referira na Geršvinovo ostvarenje Amerikanac u Parizu.

Emisiju će zaokružiti trostavačna sonata nazvana Atakama Nensi Galbrajt. Muziku ove savremene američke autorke, inače profesorke kompozicije na Univerzitetu u Pitsburgu, kritičari hvale zbog bogate harmonske teksture, ritmičke poletnosti, kao i zbog emocionalne dubine koja je utkana u sva njena ostvarenja. Sonata Atakama premijerno je predstavljena juna 2001. godine na Džulijardu, a delo je nazvano po pustinji u Čileu, koja se proteže od planina Anda do Pacifika i važi za najsuvlju pustinju na svetu. Nensi Galbrajt od izvođača zahteva posebne tehnike interpretiranja: od korišćenja zvižduka, cirkularnog disanja, pevanja tokom sviranja i stvaranja šumova.

Urednica Irina Maksimović Šašić