Kompozitor meseca – Zoltan Kodaj

Godine 1910. Zoltan Kodaj i Bela Bartok zajedno sa mladim mađarskim muzičarima priređivali su koncerte na kojima su promovisali svoja dela. Na Kodajevom autorskom koncertu održanom u Budimpešti 17. marta 1910. članovi kvarteta Valdbauer-Kerpeli izveli su njegov prvi i drugi kvartet, a potom, na Mađarskom festivalu iste godine u Parizu, Bela Bartok, koji je tada imao veoma uspešnu pijanističku turneju, pored svojih ostvarenja francuskoj publici je odsvirao i Kodajeva klavirska dela, kao i kompozicije Arpada Senedija. Pariska publika i kritičari toplo su prihvatili dela ove trojice mladih mađarskih kompozitora, a već 29. maja 1910. u Cirihu izveden je i Kodajev Prvi gudački kvartet. Međutim, pored entuzijazma i želje da osnaži mađarsku umetničku scenu, Kodajev, za ono vreme, nov i smeo muzički jezik nije odmah prihvaćen u visokim krugovima: njegovu muziku često su označavali kao „nerafiniranu" i „nekulturnu".

3. avgusta 1910. godine Kodaj je stupio u brak sa Emom Šandor, dve decenije starijom koleginicom koja je prethodno bila Bartokova i njegova studentkinja, a koja je potom postala i Kodajeva asistentkinja na terenskim istraživanjima. Potom su aprila 1911. Kodaj i Bartok osnovali Novo mađarsko muzičko udruženje, sa ciljem usmeravanja orkestara da izvode i promovišu nova dela mađarskih kompozitora, ali je ubrzo, usled nezainteresovanosti javnosti, rad Udruženja okončan. Uprkos nedaćama sa kojima se suočavao, Kodaj nije odustajao od pokušaja da promoviše mađarsku tradicionalnu i umetničku muziku. Naime, 1913. godine Književnom društvu Kišfaludi, koje nosi ime slavnog Karolja Kišfaludija, osnivača mađarske drame, ponudio je predlog Projekta za univerzalno prikupljanje i klasifikovanje narodnih pesama koji je sastavio zajedno sa Bartokom. Iako je i ovaj predlog naišao na neodobravanje, Kodaj i Bartok su nastavili predano da istražuju narodnu muziku. Po izbijanju Prvog svetskog rata, terenska istraživanja su obustavljena, a Kodaj je svoj fokus usmerio na komponovanje i naučnu klasifikaciju prikupljenog materijala. Pored toga, od novembra 1917. do aprila 1919. radio je kao muzički kritičar periodičnog časopisa Zapad, jedne od najvažnijih kritičkih platformi u istoriji mađarske književnosti.

Nakon Mađarske revolucije 1919, odnosno uspostavljanja Mađarske Sovjetske Republike 21. marta iste godine, Muzička akademija dobila je univerzitetski status, sa Ernom Dohnanjijem kao dekanom i Zoltanom Kodajem kao njegovim zamenikom. Međutim, Kodaj je na ovom mestu bio samo 133 dana, pošto je nakon pada republike 6. avgusta 1919. bio suočen sa disciplinskim merama koje su ubrzo prerasle u kampanju protiv njega i njegovog rada: razrešen je funkcije zamenika dekana, a obustavljena su i njegova predavanja na Akademiji. Iako se u ovom periodu suočavao sa nepravdama u svom profesionalnom životu, želja za radom Kodaju nije nedostajala. Naime, odmah pošto je okončao oblikovanje partiture Drugog gudačkog kvarteta, dela koje muzikolozi smatraju važnim kamernim ostvarenjem moderne mađarske muzike, 1919. godine Kodaj je napisao i Serenadu za gudački trio. Ovo delo je prihvaćeno sa velikim uspehom na Festivalu kamerne muzike u Salcburgu 1922. godine, kada su ga interpretirali članovi Amar kvarteta, sa Paulom Hindemitom koji je izvodio part viole.

Kodajeva suspenzija iz muzičkog života Mađarske prekinuta je 1921. godine ugovorom koji je potpisao za Universal Edition, jednu od najstarijih izdavačkih kuća za muzikalije osnovanu davne 1901, a veliki trijumf usledio je dve godine kasnije, kada su izvedeni Mađarski psalmi, jedno od njegovih remek-dela. Naime, kako je 1923. godine mađarska prestonica proslavljala pedesetogodišnjicu ujedinjena Budima i Pešte, Kodaj je dobio porudžbinu da napiše grandiozno delo za ovu svečanost održanu 19. novembra 1923, a na kojoj su, pored njegovog ostvarenja, izvedene Svita igara Bele Bartoka, kao i Festivalska uvertira Erna Dohnanjija, koji je tom prilikom dirigovao orkestrom.

Kodaj je inspiraciju za delo pronašao u 55 psalmu Mihalja Vega, propovednika iz kompozitorovog rodnog Kečkemeta koji je živeo u 16. veku, a čiji stihovi glase „Gospode, usliši molitvu moju". Nakon toplog prijema Mađarskih psalma na koncertu održanom 18. juna 1926. godine u Cirihu, Zoltan Kodaj je na međunarodnoj muzičkoj sceni prepoznat kao važan kompozitor.

Urednica Irina Maksimović Šašić