Zvornička mitropolija u Vaseljenskoj patrijaršiji (1766-1880)

„Postojanje Zvorničke mitropolije seže u prošlost do početka ranog modernog doba… U periodu osmanske vlasti, od 16. do 18. veka, Zvornička mitropolija ne pominje se u kontinuitetu, što ukazuje na to da je njena teritorija spajana sa susednim eparhijama… Druga polovina 18. veka donela je najveću reorganizaciju u istoriji Pravoslavne crkve na Balkanskom poluostrvu pod osmanskom vlašću. Mnogi problemi u funkcionisanju dve stare pomesne autokefalije, Pećke patrijaršije i Ohridske arhiepiskopije, od kojih su najznačajniji bili postojanje velikih dugova, zatim unutrašnji nesporazumi, a u slučaju Peći i gubljenja kredibiliteta kod osmanskih vlasti usled otvorene podrške antiosmanskom ustanku 1737, razrešeni su njihovim ukidanjem 1766. i 1767. godine, i pripajanjem Vaseljenskoj patrijaršiji. Kada je ta velika promena završena, Vaseljenska patrijaršija postala je jedina pomesna autokefalija na Balkanskom poluostrvu. Dve mitropolije, Moldovlaška i Ugrovlaška, koje su egzistirale u osmanskim vazalnim kneževinama Vlaškoj i Moldaviji, imali su ograničenu autonomiju, i ništa u njima nije moglo da se dešava bez znanja i odobrenja Vaseljenske patrijaršije. De fakto samostalna Karlovačka mitropolija, koja je baštinila tradiciju Pećke patrijaršije, egzistirala je u Habzburškoj monarhiji, ali nije imala nikakav bitan uticaj na prostorima južno od Save i Dunava u Osmanskom carstvu."

„Zvornička mitropolija je od 1766. do 1880. bila u administrativnom pogledu stabilna, sa zakonito izabranim arhijerejima, i funkcionisala je kao i ostale mitropolije Vaseljenske patrijaršije. To potvrđuje i njeno jasno određeno mesto u patrijaršijskom poretku, u čijoj rang-listi je svrstana u mitropolije treće klase… Kriterijumi za svrstavanje eparhija po klasama prevashodno su bili njihova veličina i broj vernika, a Zvornička mitropolija je bila mala. Međutim, njen značaj u Patrijaršiji visoko je cenjen, što se vidi iz toga ko su bili mitropoliti poslati u nju, i kakvo je bilo njihovo dalje kretanje u crkvenoj službi. Dobar primer za to bio je njen prvi mitropolit u vreme uprave Vaseljenske patrijaršije, Grigorije, koji je po odlasku iz Zvornika stupio na tron Kesarokapadokijske mitropolije, u patrijaršiskom diptihu rangirane kao druge u celoj Crkvi, odmah iza Konstantinopoljske. Dva zvornička mitropolita, Grigorije i Agatangel, postali su članovi Sveštenog sinoda Vaseljenske patrijaršije." (Iz monografije „Zvornička mitropolija u Vaseljenskoj patrijaršiji (1766-1880"; Nedeljko V. Radosavljević)

Gost ovonedeljne Riznice, Radio Beograda 2, je dr Nedeljko Radosavljević, naučni savetnik - Istorijski institut Beograd, pisac nove monografije (2024) „Zvornička mitropolija u Vaseljenskoj patrijaršiji (1766-1880)".

Autor i voditelj Dušanka Zeković.