"Krvavi oktobar" - sećanje na streljane đake i male Rome
U jednom od najvećih fašističkih zločina na teritoriji Jugoslavije, koji su počinili nemački vojnici, u Kragujevcu streljani su muškarci između 16 i 60 godina, uključujući i đake 5. razreda kragujevačke gimnazije, ali i mlađi od njih, deca romske nacionalnosti, od kojih je najmlađi imao samo 11 godina.
Tog 21. oktobra 1941. jutro je bilo maglovito i hladno. Ulicama se čuo samo korak nemačkih vojnika i skoro nem žamor uplašenih gradjana, koji nisu ni slutili razmere užasa. Streljani su ljudi i deca, medju kojima i djaci kragujevačke gimnazije. Sa školskim sveskama u džepovima odvedeni su na gubilište. Njihove reči i pogledi postali su simbol jedne generacije koja nije dočekala zrelost. „Ne pucajte, ljudi! Ubijate budućnost!", uzviknuo je neko iz kolone stradalnika, a svedočenja kažu da je u tom trenutku priroda zanemela - ni ptice nisu pevale tog dana u Šumaricama.
“Možemo reći da je tog dana u Kragujevcu odnosno u Šumaricam a i u neposrednoj okolini streljano negde oko 3.000 civila ali nikada to nećemo tvrditi u tačnom broju, problem su naročiti Romi koji nisu imali lična dokumenta i da njihove žrtve nisu ulazile u te zvanične spiskove” objašnjava Kristina Jorgić Stepanović, istoričarka.
Poslednji podaci govore da je od 19. do 21. oktobra u Šumaricama streljano 199 Roma. Nemci su po dolasku u Kragujevac Rome izjednačili sa Jevrejima, što je zapisano u naredbi iz maja 1941. godine: „Za obeležavanje cigana nose se trake koje moraju biti žute i nositi natpis „ciganin". Među njima je bio i Branislav Matić koga su iz Remontnog zavoda zajedno sa kolegama dan pre streljanja ranije odveli u Topovske šupe.
“Rečeno im je da će možda ići na rad u Nemačku a pripremani su za streljanje,deda je iza sebe ostavio suprugu i jedno rodjeno i jedno nerodjeno dete koje je u stvari moj otac” ističe Zoran Pavlović, unuk streljanog Branislava Matića.
“Ono što predstavlj ajednu vrstu specifičnosti stradanja romske populacije to je činjenica da je ovde stradao njen najvitalniji deo, budući da je prosečna starost ovih romskih stradalnika iznosila nepune 34 godine jasno je da se radi o mladim ljudima koji su uglavnom bili muževi,očevi sa malom decom” dodaje istoričarka.
Među streljanim Romima bilo je četrdesetoro dece, uzrasta od 11 do 15 godina. Mnogi od njih su išli u školu, a mali čistači cipela postali su po dolasku Nemaca.
“U podacima i evidencijama neki su čak pohadsjali mušku gimnaziju ,zamislite tada za romsku populaciju da dec apohadjaju nastavu u muškoj gimnaziji ,međutim, sa setom tih antiromnih zakona iz maja 1941 godine izgubili su pravo na školovanje”, naglašava Jorgić Stepanović.
Međutim, ko su tačno bili i koliko ih je streljano, još se utvrdjuje pa je spomen-park „Kragujevački oktobar" prošle godine pokrenuo projekat kako bi se utvrdio tačan broj stradalih roma, a u Arhivu Jugoslavije u Beogradu nalaze se izjave majki, žena, sestara, date posle rata, 1945. godine.
“Gde su se majke uglavnom osvrtale na starost lica u trenutku smrti na mesto hapšenja i ono šta su imali kod sebe, šta su imali odeveno toga dana do toga ako su imali neku vrednost ,sat ili nešto slično .Mi imamo porodice u kojima su stradali deda,otac,sin dakle tri generacije” kaže istiričarka.
Danas, 84 godine kasnije, 21. oktobar nije samo dan žalosti. To je dan opomene, sećanja, ponosa.Svake godine pod drvećem koje raste na mestu stradanja odjekuju stihovi „Stoj zemljo! Stani svete! Deca govore..."
