Marković: Prvi svetski rat odlučen je na Solunskom frontu, srpska vojska dala nemerljiv doprinos pobedi saveznika
U Srbiji i brojnim zemljama sveta obeležava se Dan primirja u Prvom svetskom ratu, u znak sećanja na 11. novembar 1918. godine, kada su sile Antante potpisale primirje sa Nemačkom i time okončale Prvi svetski rat. Istoričar iz Instituta za međunarodnu politiku i privredu Nikola Marković cenio je da je ulazak Sjedinjenih Američkih Država u rat 1917. godine, posle povlačenja Rusije, značajno uticao na odnos snaga, ali da je odlučujući značaj za pobedu saveznika imao proboj Solunskog fronta. Istakao je da je srpska vojska, zajedno sa grčkim, francuskim i britanskim trupama, dala nemerljiv doprinos pobedi.
Dan primirja u Prvom svetskom ratu je zvanični državni praznik u Srbiji od 2012. godine. Obeležava se polaganjem venaca i odavanjem počasti stradalim borcima i civilnim žrtvama. Simboli praznika su Natalijina ramonda, cvet koji predstavlja obnovu i izdržljivost, i traka Albanske spomenice, koja podseća na stradanje i povlačenje srpske vojske preko Albanije.
Potpisivanje primirja donelo je veliko olakšanje Evropi, koja je pretrpela ogromne materijalne, a pre svega ljudske gubitke. Ipak, tim činom nije odmah uspostavljen trajni mir. Usledio je složen diplomatski proces, koji je obuhvatio pregovore o miru sa Nemačkom i ostalim poraženim državama Centralnih sila.
Mirovna konferencija u Parizu počela je 18. januara 1919. godine, a jedno od najvažnijih pitanja bilo je utvrđivanje novih granica, ratne odštete i odgovornosti za izbijanje rata.
Novine koje su promenile način ratovanja
Prvi svetski rat obeležila je i revolucija u vojnoj tehnici. Prvi put su upotrebljeni bojni otrovi, u bici kod Ipra 1915. godine, a britanska vojska je 15. septembra 1916. godine na Zapadnom frontu upotrebila tenkove.
Posebno značajan događaj za srpsku vojnu istoriju bilo je obaranje neprijateljskog aviona artiljerijskim oruđem sa zemlje. Taj podvig izveo je artiljerac Raka Ljutovac, pripadnik artiljerijskog puka "Tanasko Rajić", krajem septembra 1915. godine.
"Redov artiljerijskog puka 'Tanasko Rajić Raka Ljutovac', čovek interesantne i harizmatične biografije, poreklom iz okoline Trstenika, je krajem septembra 1915. oborio protivnički avion, što je bila jedna nezamisliva situacija do tada", naveo je Marković.
Razvoj vojnog vazduhoplovstva obeležilo je i postavljanje mitraljeza na avione, čime je otvoreno novo poglavlje u vazdušnom ratovanju.
Značaj američkog ulaska u rat i proboja Solunskog fronta
Govoreći o doprinosu saveznika pobedi Antante, Marković je istakao značaj Velike Britanije i Francuske, kao i Rusije, koja je učestvovala u ratu do 1917. godine.
Sjedinjene Američke Države ušle su u rat u aprilu 1917. godine, nakon nemačkih podmorničkih napada na američke brodove i objavljivanja Cimermanovog telegrama, kojim je Nemačka predložila Meksiku da se uključi u rat.
Posle izlaska Rusije iz rata i potpisivanja Brest-litovskog mira 1918. godine, uloga Sjedinjenih Američkih Država postala je posebno značajna za odnos snaga.
Iako su predstavnici vojno-političkih elita Velike Britanije i Francuske očekivali da će odlučujuća bitka biti na Zapadnom frontu, Marković je naglasio značaj proboja Solunskog fronta i ulogu srpske vojske.
"Rat se odlučio na Solunskom frontu i nemerljiv doprinos za pobedu savezničkih sila je dala srpska vojska zajedno sa ostalim silama koje su bile na Solunskom ratištu, pre svega grčkom vojskom, francuskom vojskom i britanskom vojskom", istakao je istoričar.
Diplomatski pregovori i stvaranje novih država
Posle završetka ratnih operacija, savezničke države nastojale su da ostvare svoje teritorijalne i političke interese u posleratnom uređenju Evrope i sveta.
Grčka je zastupala ideju stvaranja velike Grčke, dok je srpska država, u skladu sa Niškom i Krfskom deklaracijom, težila stvaranju zajedničke jugoslovenske države, proglašene 1. decembra 1918. godine.
Jedno od spornih pitanja bilo je i razgraničenje sa Rumunijom, koja je pretendovala na deo Banata.
Marković je objasnio da su na Mirovnoj konferenciji formirane posebne komisije za teritorijalna pitanja, reparacije i odgovornost za rat. Odluke su najpre razmatrane u Veću desetorice, koje su činili predstavnici Velike Britanije, Francuske, Italije, Sjedinjenih Američkih Država i Japana.
Kasnije su pregovori preneti u uže krugove, Veće petorice i Veće četvorice, u kojima su predstavnici glavnih savezničkih sila odlučivali o najvažnijim spornim pitanjima.
Promene u položaju žena i modernizacija Turske
Prvi svetski rat ubrzao je i značajne društvene promene, među kojima je bilo i sticanje političkih prava žena.
Prema procenama koje je naveo Marković, tokom rata mobilisano je između 65 i 70 miliona muškaraca, zbog čega su žene preuzele veliki deo poslova u privredi.
Posebno je istakao doprinos profesorke Božice Mladenović u istraživanju položaja žena tokom rata, njihovog učešća u Topličkom ustanku i života porodica u ratnim okolnostima.
Pravo glasa žene su dobile u Nemačkoj posle revolucionarnih dešavanja u novembru 1918. godine, a potom se proces proširio i na druge države.
Govoreći o posleratnim promenama u Turskoj, Marković je podsetio da se sukobi na tom prostoru nisu završili 1918. godine. Posle iskrcavanja grčkih trupa u Maloj Aziji izbio je grčko-turski rat, okončan 1923. godine potpisivanjem mira u Lozani.
Iz tog sukoba kao pobednik izašao je Mustafa Kemal Ataturk, koji je potom pokrenuo sveobuhvatne reforme i zaokret Turske ka Zapadu. One su podrazumevale prihvatanje latiničnog pisma, zapadnog načina odevanja i drugih obeležja modernog društva.
Na taj način, Prvi svetski rat nije promenio samo političku kartu Evrope već je ostavio duboke posledice i na vojnu tehniku, međunarodne odnose i društvene prilike.
