Kulturno-istorijska baština Kosovskog Pomoravlja – neotkriveni deo Kosova i Metohije

Priča o bogatoj kulturno-istorijskoj zaostavštini Srba na Kosovu i Metohiji mahom se vezuje za najveće srpske svetinje: Pećku patrijaršiju, Visoke Dečane i Gračanicu. Ipak, u slivu reke Binačke Morave nalaze se ništa manji dragulji srpske srednjovekovne kulture i umetnosti.

"Svako naše selo u Kosovskom Pomoravlju donosi svoju priču koja seže vekovima unazad", kaže turistički vodič Turističke organizacije Gnjilane Aleksandar Trajković.

Iza njega je monument caru Lazaru. Napravljen povodom 600 godina od Kosovske bitke, ovaj spomenik ne govori samo o dalekoj prošlosti, već i o stvarnosti sa kojom su Srbi na Kosovu i Metohiji suočeni poslednjih 26 godina.

Memorijal caru Lazaru postavljen je 1989. Deset godina kasnije, i pored prisustva međunarodnih mirovnih snaga, albanski ekstremisti ga ruše.

Jedino što su vojnici KFOR-a tada uspeli bilo je da sačuvaju razlupane delove koji su tek deceniju kasnije sastavljeni, a spomenik je, u starom sjaju, postavljen u portu Crkve Svetog Marka u selu Šilovu.

Gleda Lazar sa ovog uzvišenja i na obližnja mesta Prilepac i Kmetovac. U prvom je rođen, a u drugom kršten.

Turistička mapa Kosovskog Pomoravlja

Trajković kaže da je na mapi Turističke organizacije Gnjilane dvadesetak crkava, ali i istorijskih dokaza o srpskom postojanju na Kosovu i Metohiji.

Direktorka Turističke organizacije Gnjilane Verica Maksimović ističe da je to samo deo bogatog nasleđa Kosovskog Pomoravlja koji su želeli da predstave široj javnosti.

"Ovaj deo Kosova i Metohije je pre svega poznat kao mesto rođenja kneza Lazara. To je ono što veliki broj ljudi ne zna", počinje razgovor Maksimović.

Upoznavanje sa istorijom Srba u ovom delu KiM bio je ključan razlog zbog čega je Turistička organizacija Gnjilane osnovana 2022. godine.

I odmah je dobila punu podršku Kancelarije za KiM.

"Na inicijativu Kancelarije za KiM već te godine smo imali nastup na Sajmu turizma u Beogradu. Privukli smo veliku pažnju ne samo turista nego i turističkih organizacija širom Srbije i regiona", kaže Maksimović.

Danas Kosovsko Pomoravlje nedeljno poseti između dva i pet autobusa sa turistima iz centralne Srbije, a sve više je ljudi iz Severne Makedonije, Crne Gore i Republike Srpske.

"Na teritoriji Kosovskog Pomoravlja imamo veliki broj turističkih potencijala za koje širi krug ljudi nije čuo, ne zna. Zato bih pozvala sve da obiđu ne samo Novo Brdo, već i manastir Draganac, crkvu gde su mošti Svete Bosiljke u Pasjanu. Ali takođe i da probaju naše tradicionalne specijalitete koje sigurno neće naći na drugom mestu", poručuje Maksimović.

Tvrđava Novo Brdo

U zapisima Konstantina Filozofa, biografa despota Stefana Lazarevića, Duka – vizantijski hroničar Novo Brdo naziva "majkom gradova".

Nimalo slučajno.

Prvi pomen Novog Brda kao rudarskog trga datira iz 1319. godine, a do sredine 14 veka utvrđeno je kao značajno mesto koje je tada, tvrde iz TO Gnjilane imalo najmanje pet puta više stanovnika nego London.

"U Novom Brdu se ogleda cela naša istorija, naše bogatstvo. Imamo glamsko srebro koje je sadržalo između jedne trećine i jedne šestine zlata. Prvi monetarni rat koji su dubrovački trgovci vodili sa venecijanskim je bio zbog toga što je naš dinar bio mnogo vredniji od venecijanskog dukata", podseća Aleksandar Trajković.

Dodaje da je u Novom Brda stvoren prvi rudarski zakonik, ali i da je to mesto sa prvim pozorištem i štamparijom u ovom delu Kosova i Metohije.

Crkva koju je obnavljao patrijarh Pavle

U blizini, u selu Bostane, nalazi se Crkva Uspenja Presvete Bogorodice, zadužbine kralja Milutina.

U neveseloj sudbini nakon turskog osvajanja Srbije, ovaj hram je pretvoren u džamiju. Međutim, 1852. godine oko 10.000 Srba je za samo tri dana, prenoseći kamen po kamen, uspelo da ovo zdanje preseli "preko brda".

Sve do dolaska patrijarha Pavla na Kosovo i Metohiju nije bilo ozbiljnijih pokušaja da se ova crkva sačuva od propadanja i zaborava.

Prema svedočenjima, tadašnji episkop je ne samo lično davao novac za obnovu, već je i sam znao da pripomogne u malterisanju. Otuda mnogi vole da kažu da je ova crkva zadužbina i kralja Milutina, ali i patrijarha Pavla.

"U dvorištu crkve je konak sa 55 ležaja sa pogledom na novobrdsku tvrđavu. U ponudi prenočišta su uključeni doručak i večera", precizira Maksimović.

Manastir Draganac

Na desetak kilometara severno od Gnjilana, u podnožju Novog Brda, u šumovitoj dolini Draganačke reke, nalazi se jedan od dva živa manastira u ovom delu Kosova i Metohije – Draganac.

"Ljudi koji posete ovaj manastir ne mogu rečima da opišu osećaj mira i tišine koje tamo pronalaze", kaže Trajković.

Posvećen Svetim arhangelima Mihailu i Gavrilu, veruje se da je manastir dobio ime po kćerki cara Lazara –  Dragani.

"Najstariji sačuvani dokument sa pomenom manastira je Ravanička povelja iz 1381. godine", objašnjava ovaj turistički vodič.

Sveta Bosiljka Pasjanska

Jedna od obaveznih destinacija za hodočasnike je i crkva Svetog Preobraženja u Pasjanu u kojoj se nalaze mošti Svete Bosiljke Pasjanske.

Nasleđe ove crkve, kao i sudbina svetice gorka su podsećanja o stradanju Srba tokom Otomanske imperije.

Sveta Bosiljka Pasjanska kanonizovana je 3. maja 2018. odlukom Svetog arhijerejskog sabora SPC.

Predanje kaže da je rodom iz Pasjana, iz porodice Rajčić, i da je imala 17 godina kada je oteo "Arnaut iz Depca" sa namerom da je oženi, ali i prevede u islam.

Bez obzira što je bila izložena stravičnim mučenjima ona je to odbila zbog čega su je otmičari na kraju ubili.

Crkva Svetog Preobraženja – nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture, pominje se u povelji knjeginje Milice krajem 14. veka tokom njenog puta za Carigrad.

Predanje kaže da je reč o zadužbini Bejaz Hanume, hrišćanke koja je oteta i nasilno udata, te poturčena. Kada je srpski konzul Todor Stanković posetio crkvu u Pasjanu, zabeležio je da je bila porušena početkom 19. veka, kao i da se njena kasnija obnova dovodi u vezu sa radom Bejaz Hanume, takozvane Bele Gospođe, žene Rašid-bega Džinića. Prema ovom izvoru pre nego što je primila islam zvala se Marija i bila je ćerka sveštenika Alekse iz Zaječara.

Turci su je zarobili i doveli u Gnjilane tokom Prvog srpskog ustanka.

Tamo se udala za Rašid-bega, a selo Pasjane bilo je čiftluk njenog muža. Uz njegovu dozvolu ona je obnovila porušenu crkvu.

Tkanje "bošči" i "Moravski dani"

Direktorka Turističke organizacije Gnjilane Verica Maksimović kaže da se putovanje Kosovskim Pomoravljem ne završava obilaskom srpskih svetinja, već da tu tek počinje upoznavanje sa kulturom i tradicijom ovog kraja.

Jedna od osobenosti je izrada "bošči" – tradicionalnih ženskih rukotvorina koja je obnovljena uz podršku Ministarstva kulture Srbije.

"Bošče su pregače koje se tkaju samo u ovom našem kraju i nalaze se u registru zaštićene nematerijalne kulturne baštine Srbije".

Dodaje da je sve više interesovanja i za "Moravske dane", kulturno-umetničku manifestaciju koja se svake jeseni održava u selu Gornje Kusce kod Gnjilana.

"Iz godine u godinu se poveća broj izlagača, pre svega proizvođača autentičnih proizvoda sa Kosova i Metohije. Tome treba dodati i sve aktivnije smotre kulturno-umetničkih društava i izložbe jedinstvenih narodnih nošnji. Želja nam je da u budućnosti to bude manifestacija koja će okupiti i decu iz regiona", poručuje Maksimović.