Nekada jedna liga, danas šest država – ko je fudbalski najviše profitirao od raspada Jugoslavije

Od Beograda do Zagreba, od Sarajeva do Ljubljane, od Splita do Skoplja, nekadašnji jugoslovenski prvoligaši nastavili su život u novim državama i prvenstvima. Neki su postali dominantni u nacionalnim okvirima, drugi su se borili za povratak stare slave, dok su timovi nakon raspada Jugoslevije postali prepoznatljivi po omladinskim školama.

Vrednost klubova u postjugoslovenskoj eri ne meri se isključivo rezultatima. Važno pitanje jeste koliko su vrhunskih fudbalera stvorili od 2000. godine do danas, odnosno koliko su igrača iz akademija poslali u najveće evropske klubove.

1. Hrvatska

Fifa rang lista: 14. mesto;
Najveći uspeh reprezentacije: Drugo mesto na Svetskom prvenstvu 2018. i dva puta treće mesto 2022. i 1998;
Najuspešniji klubovi: Dinamo Zagreb, Hajduk Split i Rijeka;
Najbolji igrači: Luka Modrić, Mario Mandžukić, Mateo Kovačić, Ivan Rakitić, Ivan Perišić i Dario Srna;
Najbolji treneri: Zlatko Dalić, Miroslav Ćiro Blažević, Slaven Bilić, Niko Kovač i Igor Tudor;
Najbolje sudije: Ivan Bebek i Bruno Marić;

Pored velikih uspeha reprezentacije, hrvatski fudbal može da se pohvali i jednom od najprepoznatljivih omladinskih škola širom Evrope.

Dinamo Zagreb je posle osamostaljenja Hrvatske postao dominantan u domaćim okvirima. Brojne šampionske titule, osvajanje kupova i redovni nastupi u evropskim takmičenjima obeležili su noviju istoriju. Posebno se izdvaja evropska sezona u kojoj je Dinamo izbacio Totenhem i tako stigao do četvrtfinala Lige Evrope 2020/21 gde je zaustavljen od Viljareala.

Ipak, ono što zagrebački klub čini posebnim jeste broj fudbalera koji je stigao do svetskog vrha.

Luka Modrić, osvajač Zlatne lopte i jedan od najznačajnijih veznih igrača modernog fudbala, najpoznatiji je primer. Sličnim putem kretali su se Mateo Kovačić, Dejan Lovren, Vedran Ćorluka, Marcelo Brozović, Šime Vrsaljko i Joško Gvardiol. Posebno je zanimljivo da je veliki broj igrača koji su nastupali za Hrvatsku na Svetskom prvenstvu 2018. godine prošao kroz Dinamov sistem.

Upravo je ta generacija, koja je u Rusiji stigla do finala Mundijala, pokazala koliko jedan klub može da utiče na reprezentativni fudbal cele zemlje.

Iz splitske škole i sistema afirmisali su se, između ostalih, Nikola Vlašić, Ivan Perišić, Marko Livaja i Nikola Kalinić.

2. Srbija

Fifa rang lista: 44. mesto;
Najveći uspeh reprezentacije: plasman u grupnu fazu Svetskog prvenstva 2010, 2018. i 2022. godine;
Najuspešniji klubovi: Crvena zvezda, Partizan i Vojvodina;
Najbolji igrači: Nemanja Vidić, Dejan Stanković, Branislav Ivanović, Aleksandar Kolarov, Dušan Tadić, Nemanja Matić, Dušan Vlahović i Aleksandar Mitrović;
Najbolji treneri: Radomir Antić, Dragan Stojković Piksi, Slaviša Jokanović, Veljko Paunović, Vladan Milojević, Dejan Stanković i Marko Nikolić;
Najbolje sudije: Milorad Mažić i Srđan Jovanović;

U srpskom fudbalu, priča o poslednjih 35 godina ne može početi bez Crvene zvezde i Partizana. Dva najveća kluba nastavila su da dominiraju i posle raspada zajedničke države, ali su njihove fudbalske škole postale podjednako važan deo identiteta kao i rezultati seniorskih ekipa.

Crvena zvezda je osvajanjem nacionalnih šampionata i kupova potvrdila status najtrofejnijeg kluba srpskog fudbala. Povratak u Ligu šampiona 2018. godine, posle 26 godina, označio je novo poglavlje u njenoj evropskoj istoriji. Pobede nad Liverpulom, Olimpijakosom, Rendžersom pokazale su da "Marakana" i dalje može da bude mesto velikih evropskih večeri.

Što se tiče najvećeg uspeha Zvezde u evropskim takmičenjima, svakako da bi to bio plasman u osminu finala Lige Evrope u sezoni 2021/22 kada joj je Rendžers stao na put.

Ipak, jedan od najznačajnijih doprinosa Zvezde ponajviše je proizvodnja fudbalera koji su kasnije nosili dresove najvećih evropskih klubova. Najčistiji primer je Nemanja Vidić, koji je fudbalski stasao u Zvezdi pre odlaska u inostranstvo, postao je jedan od najcenjenijih defanzivaca Mančester junajteda i Evrope.

Dejan Stanković, iako je punu afirmaciju stekao u inostranstvu, ostao je jedan od simbola kluba i srpskog fudbala.

U novijoj generaciji izdvaja se Luka Jović, koji je od Zvezde preko Ajntrahta iz Frankfurta stigao do Real Madrida. Pored Jovića, Marko Grujić je jedan od igrača Zvezde koji je zaigrao za dva evropska velikana kao što su Liverpul i Porto.

Što se tiče crno-belih najveći uspesi su bili plasmani u grupnu fazu Lige šampiona u sezonama 2003/04 i 2010/11. Što se tiče Lige Evrope Partizan je u nekoliko navrata igrao grupnu fazu, a samo 2017/18 uspeo da ode u šesnaestinu finala gde je i zaustavljen od Viktorije Plzenj.

Partizan je, sa druge strane, izgradio prepoznatljivu reputaciju kluba koji mladim igračima pruža priliku i razvojni put ka inostranstvu. Omladinska škola dala je neke od najznačajnijih fudbalera modernog doba ne samo iz Srbije.

Stevan Jovetić, Adem Ljajić, Lazar Marković, Dušan Vlahović i Aleksandar Mitrović samo su neka od imena koja su prošla kroz Partizanov sistem. Posebno je zanimljiv primer Vlahovića, koji je iz Humske otišao u Fjorentinu, a potom postao jedan od najznačajnijih napadača Juventusa.

Zvezda i Partizan su tako, uprkos neubedljivim evropskim rezultatima imaju razvojne modele, na kojima počiva srpski fudbal.

Pored pomenutih fudbalera iz Zvezde i Partizana, značajno mesto u reprezentaciji Srbije zauzimaju i igrači koji su početne fudbalske korake pravili u Vojvodini. Dušan Tadić je najbolji predstavnik novosadskih crveno-belih, a značajno mesto zauzima i Gojko Kačar, a u novije vreme izdvajaju se i braća Milinković-Savić sa zapaženim evropskim karijerama.

3. Slovenija

Fifa rang lista: 52. mesto;
Najveći uspeh reprezentacije: osmina finala Evropskog prvenstva 2024. godine;
Najuspešniji klubovi: Maribor, Olimpija Ljubljana i Celje;
Najbolji igrači: Jan Oblak, Josip Iličić, Benjamin Šeško i Samir Handanović;
Najbolji treneri: Matjaž Kek, Srećko Katanec i Darko Milanić;
Najbolje sudije: Damir Skomina i Slavko Vinčić;

Slovenački fudbal je posle raspada Jugoslavije dobio priliku da izgradi novi identitet. Najznačajniju ulogu u tom procesu imao je Maribor, koji je postao najtrofejniji klub i prvi predstavnik te zemlje u evropskim takmičenjima.

Maribor je više puta igrao grupnu fazu Lige šampiona, a nastupi protiv Čelsija, Liverpula, Sevilje i drugih evropskih velikana približili su slovenački fudbal publici u Evropi.

Što se tiče Olimpije iz Ljubljane, njihovo najveće dostignuće bila je grupna faza Lige konferencije u sezoni 2023/24.

Međutim, kada se govori o slovenačkim fudbalerima koji su obeležili period posle 2000. godine, posebno mesto pripada Janu Oblaku. Golman koji je nastupao za Olimpiju i Benfiku, a zatim postao jedan od najznačajnijih čuvara mreže Atletiko Madrida, pokazuje da se talenat u Sloveniji razvijao i van najvećeg domaćeg kluba.

Izdvajaju se i Josip Iličić, koji je gradio značajnu karijeru u Italiji, kao i Samir Handanović, nekadašnji kapiten Intera. Njihovi putevi nisu isključivo vezani za Maribor, što je važno za razumevanje slovenačkog modela razvoja fudbalera.

Benjamin Šeško je transferom u Mančester junajted postao ravnopravan takmac pomenutim igračima iz Slovenije na putu ka jednom od najboljih igrača iz ove zemlje posle 2000. godine.

U odnosu na Srbiju i Hrvatsku, Slovenija ima manju bazu igrača, ali je uspela da stvori nekoliko zvučnih imena. Ipak, klupski rezultati nisu ni blizu onih koje su upisali timovi iz susedne Hrvatske, ali i Srbije.

4. Bosna i Hercegovina

Fifa rang lista: 57. mesto;
Najveći uspeh reprezentacije: Plasman u šesnaestinu finala Svetskog prvenstva 2026. godine,
Najuspešniji klubovi: Željezničar, Sarajevo i Zrinjski Mostar;
Najbolji igrači: Edin Džeko i Miralem Pjanić;
Najbolji treneri: Vahid Halilhodžić, Safet Sušić i Sergej Barbarez;
Najbolje sudije: Irfan Peljto i Ognjen Valić;

Sarajevo je jedan od gradova koji su ostavili dubok trag u istoriji jugoslovenskog fudbala. Željezničar i Sarajevo nastavili su da žive i posle raspada zajedničke države, ali su se suočili sa skromnijim finansijskim mogućnostima nego klubovi iz najvećih evropskih liga, što uostalom važi i za sve vrhunske timove iz perioda Jugoslavije.

Željezničar je osvojio više titula prvaka i nacionalnih kupova od gradskog rivala Sarajeva. Željina istorija posebno je zanimljiva zbog omladinske škole, iz koje su izašli brojni reprezentativci.

Najveće ime je bez sumnje Edin Džeko. Napadač koji je prošao kroz Željezničar, a potom igrao za Volfsburg, Mančester siti, Romu, Inter i druge evropske klubove, i postao je jedan od najznačajnijih fudbalera u istoriji Bosne i Hercegovine.

Pored njega, iz Željezničarevog sistema potekli su i Semir Štilič, Rijad Bajić i Amir Hadžiahmetović. To su igrači koji su nastavili karijere u inostranstvu i postali važan deo reprezentativnog fudbala.

Posebna priča je Sarajevo, čija je škola dala nekoliko generacija talentovanih fudbalera. Među poznatijim imenima izdvajaju se Edin Mujčin, Safet Sušić iz starije generacije i u novijem periodu Alen Škoro i Dal Varešanović koji su kroz klub stigli do reprezentativnog dresa.

Ipak, bosanskohercegovački klubovi nisu uspeli da uspostave nivo kontinuiteta u evropskim takmičenjima, pa je Željezničaru najveći uspeh treće kolo kvalifikacija za Ligu šampiona, dok je Sarajevo igralo plej-of za Ligu Evrope.

5. Severna Makedonija

Fifa rang lista: 71. mesto;
Najveći uspeh reprezentacije: Debi na Evropskom prvenstvu 2021. godine;
Najuspešniji klubovi: Vardar, Škendija i Rabotnički;
Najbolji igrači: Goran Pandev, Elif Elmas, Enis Bardi;
Najbolji treneri: Blagoja Milevski, Goce Sedloski i Čedomir Janevski;
Najbolje sudije: Aleksandar Stavrev i Dimitar Mečkarovski;

Vardar iz Skoplja je jedan od klubova čija istorija povezuje jugoslovenski i samostalni makedonski fudbal. Kao najpoznatiji klub u zemlji, Vardar je osvojio veliki broj domaćih trofeja i bio jedan od prvih makedonskih predstavnika koji su pokušavali da naprave iskorak u Evropi.

Najveći rezultat u novijoj istoriji kluba bio je plasman u grupnu fazu Lige Evrope u sezoni 2017/18. To je bio istorijski trenutak za klupski fudbal Severne Makedonije, jer je Vardar postao prvi klub iz te zemlje koji je stigao do grupne faze nekog Uefinog takmičenja.

Kada se govori o fudbalerima koji su obeležili ovu zemlju, nemoguće je zaobići Gorana Pandeva. Iako njegov razvoj nije bio vezan isključivo za Vardar, Pandev je postao najveće ime makedonskog fudbala i osvojio Ligu šampiona sa Interom 2010. godine.

U novijoj generaciji izdvajaju se i Elif Elmas, koji je afirmaciju stekao u Fenerbahčeu i Napoliju, kao i Ezdžan Alioski, koji je igrao u Engleskoj i drugim evropskim ligama.

6. Crna Gora

Fifa rang lista: 79. mesto;
Najveći uspeh reprezentacije: Još uvek bez plasmana na Evropsko ili Svetsko prvenstvo;
Najuspešniji klubovi: Budućnost Podgorica, Sutjeska Nikšić, Dečić;
Najbolji igrači: Stevan Jovetić, Mirko Vučinić, Stefan Savić i Nikola Krstović;
Najbolji treneri: Ljubiša Tumbaković i Miodrag Božović;
Najbolje sudije: Nikola Dabanović i Miloš Bošković;

Crnogorski fudbal je samostalno prvenstvo dobio 2006. godine, ali je tradicija znatno starija. Budućnost iz Podgorice, klub koji je decenijama bio deo jugoslovenske fudbalske scene, postao je jedan od simbola samostalnog crnogorskog fudbala.

Osvajanjem više šampionskih titula i kupova, Budućnost je potvrdila status jednog od vodećih klubova u zemlji. Njena uloga nije se završavala na domaćim rezultatima, jer je kroz njen sistem prošlo više igrača koji su kasnije postali važni za reprezentaciju Crne Gore.

Među najpoznatijima je Stevan Jovetić, fudbaler koji je još kao mlad napustio Podgoricu i izgradio karijeru u Partizanu, Fijorentini, Mančester sitiju, Interu, Sevilji i drugim klubovima. Uz njega se izdvaja i Stefan Savić, koji je karijeru gradio u Atletiko Madridu i drugim evropskim klubovima.

Nekadašnji napadač Juventusa Mirko Vučinić ponikao je u Sutjesci iz Nikšića, baš kao i Andrija Delibašić.

Važno je pomenuti da Jovetić i Savić nisu proizvodi isključivo Budućnosti u smislu kompletnog fudbalskog školovanja, ali su kroz crnogorski fudbal napravili važan deo svojih prvih koraka.

U novije vreme Nikola Krstović je karijeru započeo u Zeti, potom nastavio u Zvezdi, zatim u Lečeu i Atalanti.