Pijanizmi Balkana – Nevena Popović

Razgranatom i plodnom umetničkom i pedagoškom praksom, Nevena Popović (1955‒2016) se za više od četiri decenije profesionalnog delovanja uspostavila kao jedna od najznačajnijih ličnosti srpske i jugoslovenske pijanističke scene. Kao koncertna pijanistkinja i dugogodišnji profesor na Fakultetu muzičke umetnosti u Beogradu, Popovićeva je dala izuzetan doprinos podizanju standarda domaćeg klavirskog izvođaštva i njegovom postavljanju na međunarodni nivo. O tome danas jednako svedoče njeni tonski zapisi, koliko i generacije istaknutih pijanista koji su izašli iz njene klase. Široke erudicije i visokih profesionalnih i etičkih kriterijuma, Nevena Popović je bila nezaobilazni muzički autoritet, čija su znanja u velikoj meri uticala na oblikovanje pijanističke kulture na našim prostorima. Neumornom agilnošću, Popovićeva je decenijama delovala kao istinski spiritus movens domaćeg klavirskog izvođaštva, svrstavši se među centralne figure muzičkog života u nas na prelazu dva veka. Osvrt na pijanizam Nevene Popović načinićemo reprodukcijom snimaka sa upravo objavljenog albuma u izdanju Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu. Realizovan u povodu desetogodišnjice smrti velike pijanistkinje, on u formatu kompakt-diska prvi put široj javnosti nudi uvid u pijanistički profil Nevene Popović, objedinjujući njenu zvučnu zaostavštinu na polju muzike srpskih autora. U pitanju su snimci realizovani tokom kasnih sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog veka, u vreme pijanistkinjine rane afirmacije i prvih zenita, a koji su sve do objavljivanja ovog albuma decenijama bili pohranjeni na magnetofonskim trakama fonoteke Radio Beograda. Digitalizacija ovih tonskih zapisa Nevene Popović, doprinos je trajnom očuvanju ovog vrednog segmenta istorije srpskog pijanizma, te svedočanstvo jednog nesumnjivo individualnog osvetljenja odabranih dela srpske klavirske muzike. Među njima se nalaze markantna ostvarenja Miloja Milojevića, Ljubice Marić, Vasilija Mokranjca i Aleksandra S. Vujića, kompozitora prema kojima je Popovićeva gajila poseban afinitet tokom čitavog profesionalnog delovanja.

Rođena 1955. u Beogradu, Nevena Popović je klavir počela da uči u petoj godini. Osnovno i srednje muzičko obrazovanje pohađala je u Muzičkoj školi „Josip Slavenski” kod profesorke Jele Kršić, a studirala na Fakultetu muzičke umetnosti u Beogradu u klasi profesora Andreje Pregera, diplomiravši 1975. godine. Već u toku studija istakla se kao jedna od najperspektivnijih pijanistkinja svoje generacije, bavajući nagrađena priznanjima iz fakultetskih fondova sa imenima Olge Mihajlović (1974) i Emila Hajeka (1976). Postdiplomske studije nastavlja potom na Akademiji Santa Ćećilija u Rimu kod Vinćenca Vitalea (1977), da bi se kao stipendistkinja američkog Rozari koledža lepih umetnosti (Rosary College of Fine Arts) usavršavala i u Firenci. Pohađala je majstorske kurseve istaknutih svetskih pijanista Alda Čikolinija i Vladimira Aškenazija (1981). Za vreme školovanja i studija, Nevena Popović je osvojila veći broj nagrada na republičkim i saveznim takmičenjima, te bila nosilac prestižne Oktobarske nagrade grada Beograda i Dositejeve nagrade (1974). Ranu afirmaciju započela je na međunarodnim pijanističkim konkursima na kojima je zabeležila značajna postignuća kao laureat takmičenja u Senigaliji (1975), Alfredo Kazela u Napulju i Franko Manino u Rimu (1976). Dobitnica je takođe Zlatne medalje u Amalfiju (1977), te nagrade festivala International Masterplayers u Minhenu 1983. godine. Od 1979. Nevena Popović je bila zaposlena na Fakultetu muzičke umetnosti u Beogradu za koji je vezala svoje primarno pedagoško delovanje, a od osnivanja 1998. godine radila je i na Akademiji umjetnosti u Banjoj Luci gde je utemeljila i godinama vodila studijski program klavira. Kao pedagog bila je redovni član žirija brojnih domaćih i međunarodnih pijanističkih takmičenja, kao i idejni pokretač Banjalučkog bijenala – najznačajnijeg pijanističkog konkursa u Republici Srpskoj.

Kao samostalni izvođač, kamerni muzičar i solista sa orkestrima, Nevena Popović je između ranih 1970-ih i sredine 2010-ih održala više stotina koncerata na prostoru bivše Jugoslavije, kao i u Mađarskoj, Austriji, Italiji, Francuskoj, Švajcarskoj, Nemačkoj, Finskoj i zemljama nekadašnjeg SSSR-a. Ostvarila je saradnje sa brojnim dirigentima među kojima su Tomas Sanderling, Emil Tabakov, Anton Kolar, Vančo Čavdarski, Jorma Panula i drugi. Širokog repertoarskog raspona od muzike baroka do opusa stvaralaca 20. veka i sa posebnim afinitetom za srpsku muziku, Popovićeva se istakla kao izvođač najviših kompetencija sjedinjujući virtuoznu tehniku i originalan interpretativni postupak.

Pijanistički stil Popovićeve odlikovao se visokim estetskim vrednostima zvučnog izraza, te egzaktanim odnosom prema muzičkom tekstu koji je u svom objektivizmu manifestovao upadljiv antiromantičarski kvalitet. Tehnička dovršenost kao imperativ izvođačkog momentuma bila je osnova na kojoj je Nevena Popović gradila pouzdana tumačenja literature, njenu preciznu karakterizaciju i zaokružen muzički smisao. Ove karakteristike jasno se čuju i u njenim interpretacijama dva dela Ljubice Marić – Etidi i Brankovom kolu koje je pijanistkinja zabeležila 1984. odnosno 1982. godine u studiju Radio Beograda.

Nastala u kratkom vremenskom rasponu, između 1945. i 1947. godine, ova dva dela svedoče o dramatičnoj promeni stilske orijentacije koja je u vremenu ideoloških previranja na domaćoj muzičkoj sceni odredila i stvaralački put ove kompozitorke. Etida (inicijalno objavljena uz tri Preludijuma sa kojima čini jedinstven opus) reprezentuje odlike njenog još uvek oštrog modernističkog jezika. Osmišljena kao studija oktavnih i akordskih sklopova, Etida donosi visok nivo tehničkih zahteva u njihovom brzom izlaganju. Dijabolični karakter muzičkog toka ima naglašeni ekspresionistički naboj realizovan bogatim fundusom disonantnih i hromatskih rešenja koja, međutim, izbegavaju strogu atonalnost, protičući u preovlađujuće bitonalnim harmonskim postavkama. Za razliku od nje, samo dve godine mlađe, Brankovo kolo na drugoj strani svedoči o kratkotrajnom zaokretu koji je nakon inicijalne modernističke faze u stvaralaštvu Ljubice Marić označio njeno priklanjanje pitkijem, folklorno obojenom muzičkom jeziku, usaglašenom sa stilistikom socrealističkog realizma. Ovaj omaž koji je Branku Radičeviću kompozitorka načinila posegnuvši za istoimenim horskim delom Jovana Pačua, odnosno njegovim klavirskim aranžmanom, Marićeva je proširila različitim folklornim motivima jugoslovenskih naroda (osim srpskim, takođe hrvatskim, makedonskim i crnogorskim kolima), stvarajući celinu koja na nivou simboličke transpozicije apologizuje novoproklamovani koncept „bratstva i jedinstva”. Tretman klavira je tokatni i prilično rudimentaran, te tek u pojedinim situacijama ostvaruje nešto znatniju zvučnu disperziju.

Ako bi se prihvatila konstatacija da imena tek retkih pedagoga postanu sinonimi za instituciju na kojoj rade, onda bi se za gotovo četiri decenije delovanja, moglo reći da je ime Nevene Popović steklo upravo takvo značenje na Katedri za klavir Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu. Rezultati njenog delovanja evidentni su u čitavoj plejadi pijanista i pedagoga koji danas, prenoseći deo njenih znanja i profesionalne etike na nove generacije učenika i studenata širom Srbije, ali i okruženja, produžavaju jednu od najkvalitetnijih linija kontinuiteta u okvirima srpskog pijanizma. Među njenim nekadašnjim studentima danas se tako nalaze istaknuti izvođači i predagozi poput Branka Penčića, Vladimira Miloševića, Ljiljane Vukelje, Nebojše Maksimovića, Miloša Mihajlovića, Jasne Tucović, Vladimira Cvijića, Dejana Subotića, Minke Popović, Ivana Bašića, kao i mnogi drugi. Sa nekima od njih Nevena Popović je i javno nastupala, dok je sa Brankom Penčićem 1992. godine za Radio Beograd snimila i jedno delo domaćeg autora. U pitanju su Metamorfoze u verziji za dva klavira Aleksandra S. Vujića. Nastale 1980. godine u verziji za klavir, da bi konsekventno bile prerađene u ukupno devet varijanti za različite instrumentalne sastave, Metamorfoze su svoja ishodišta imale u Vujićevim ranim Varijacijama. Ipak, one ne predstavljaju celinu izgrađenu uobičajenim varijacionim postupkom, već nizanjem odseka koji se raspredaju iz različitih elemenata glavne teme dela: njenih intervala, akordskih sklopova i ostinatnih struktura. Ovakva kompoziciona procedura, za koju se može konstatovati da ima prevashodno unutrašnje gradivno značenje, a ne izrazitiju perceptivnu refleksiju, donosi brojne preobražaje ne samo na polju tematskog materijala, već i u domenu klavirskog zvuka, u luku od usamljenih punktualistički plasiranih gestova, preko gustih arabeski u diskantu, do masivnih zvučnih blokova u izvođački zahtevnim dramaturškim gradacijama. Interpretaciju koju Nevena Popović oblikuje sa Brankom Penčićem odlikuje diverzitet zvučnih planova kojima se ostvaruju efektne akustičke projekcije zvuka. Asketizam muzičkoj jezika iznesen je sa minucioznom pažnjom koju dvoje pijanista poklanjaju oblikovanju svakog pojedinačnog motiva, stvarajući neprekinutu, na momente i napregnutu dramaturgiju, čak i u odsecima sasvim sporih razvoja muzičkih misli.

Ova emisija je realizovana uz podršku Sokojevog Fonda za kulturna davanja.

Autor emisije: Stefan Cvetković