Pijanizmi Balkana – Maria Stratigu

Okrenuvši se muzičkoj istoriji, odnosno delima muzičke prošlosti kao svom primarnom repertoarskom fokusu, pijanizam je kroz 20. vek svedočio o brojnim modelima posredovanja ovih ostvarenja ka publici. Vođen modernističkom, esencijalističkom matricom valorizacije literature, te time posvećen gotovo isključivo opusima onih kompozitora koji su se izoštravali ovako baždarenom dioptrijom, pijanizam je zajedno sa muzikologijom, koliko na podijumu, toliko i u okvirima diskografije, gradio predstavu muzičkog kanona. Tragajući za „velikom umetnošću” koja transcendira pitanja pola, rase i klase stvaralaca, modernistički pijanizam (koliko i sve ostale izvođačke discipline) inaugurisao je „univerzalnog subjekta” koji je istorijski bio definisan kao muškarac, belac i zapadnjak. Kretanje kroz literaturu baziralo se tako (u zavisnosti od afiniteta izvođača), koliko na pažljivom izboru remek-dela kao najreferentnijih otisaka stvaralaca koji su ulazili u ove okvire, toliko i na integralnom obuhvatanju opusa u nastojanju da se publici prezentuje monumentalnost njihove ostavštine. Postmodernističko odbacivanje ideje da umetničko delo ima nepromenljivu, univerzalnu „suštinu”, odnosno otkriće da značenja i vrednosti umetnosti predstavljaju ništa drugo do društvene konstrukte, te da su kao takvi podložni kritici i promeni, otvorilo je na polju muzičkog izvođaštva vrata naličja kanona, odnosno potisnutih poetika prošlosti. Poslednje decenije 20. veka u tom pogledu svedoče o snažnom talasu koji je, donoseći plimu interesovanja za marginalizovane stvaraoce, zapljusnuo i obale Balkana. Među grčkim pijanistkinjama koje se ističu pomnim istraživanjem ovakvog repertoara izdvaja se Maria Stratigu, svestrana umetnica i istraživačica koja je afirmaciju stekla baveći se u prvom redu delom velike francuske kompozitorke romantizma Luiz Farenk. Posvećenost njenom stvaralaštvu, Maria Stratigu krunisala je tokom prethodnih godina kapitalnim projektom snimanja celokupnog klavirskog opusa na ukupno četiri izdanja, a ova izuzetno vredna produkcija povod je za osvrt na izvođački stil pijanistkinje.

Rođena 1984. u Atini, Maria Stratigu je muzičko obrazovanje započela sa sedam godina u rodnom gradu kod Sofije Muratoglu, a nastavila sa Hristosom Papageorgiujem. Atinski konzervatorijum upisuje u klasi Aliki Vatikioti, a diplomira 2007. godine. Kao stipendistkinja Fondacije Aleksandar Onazis, Maria Stratigu iste godine odlazi na Kraljevski konzervatorijum Škotske gde kod Džonatana Plaurajta i Falija Pavrija završava postdiplomske studije, da bi na Kraljevskom severnom muzičkom koledžu u Mančesteru stekla i umetnički doktorat pod mentorstvom Barbare Keli. Njeno istraživanje bilo je naime fokusirano na snimanje kompletnih Etida za klavir Luiz Farenk. Ovaj poduhvat je ubrzo, međutim, proširen i na ostala dela francuske kompozitorke, te 2023. godine – u saradnji sa diskografskom kućom Grand Piano Records pod okriljem Naxos-a – zaokružen u vidu snimanja njene celokupne solističke muzike za klavir. Ovo izuzetno postignuće ovenčano je naredne godine nagradom „Đina Bahauer– Nikolas Dumba” koje je Mariji Stratgiu dodelilo Muzičko udruženje sa imenom legendarne grčke pijanistkinje.

U osvrtu na album Etida Luiz Farenk (čiji izbor reprodukujemo u emisiji), kritičar Ralf Grejvs ističe da se „izvođenje karakteriše davanjem prioriteta muzikalnom oblikovanju nad pukim tehničkim umećem. Pijanistkinja unosi laku eleganciju i dinamičku kontrolu u muziku, osiguravajući da složene teksture ostanu jasne i pevljive. Izbor tempa Startigu je „prosvećen”, zasnovan na poznavanju stila, čineći komade zanimljivim čak i za slušaoce koji nisu upoznati sa klavirskom literaturom manje poznatih ranih romantičara”. U pitanju je dvostruki album na kojem Maria Stratigu izvodi ukupno 87 etida iz opusa 21, 41, 42 i 50. Ovi komadi nalaze se na razmeđi tehničkih vežbi i koncertantnih komada kojima se približavaju upravo zahvaljujući poetskoj lirsko-dramskoj dimenziji svog sadržaja. 

Nakon što je 1980. godine muzikološkinja Bea Fridland objavila prvu detaljnu biografiju Luiz Farenk i pokrenula akademsko interesovanje za njena dela, interesovanje izvođača za kompozitorku na prelomu dva milenijuma počelo je da raste, te impuls novom životu njene muzike daju brojni istaknuti interpretatori. Možemo tako navesti Janika Neze-Segena koji poslednjih sezona kompozitorkine simfonije često uvrštava u programe koncertnih nastupa Filadelfija orkestra zajedno sa delima ključnih figura ranog romantizma poput Mendelsona i Šumana, dok je recimo i to 2023. godine, francuska dirigentkinja Loran Ekilbe sa Insula orkestrom za Erato objavila dvostruki kompakt-disk sa svim simfonijskim delima Luiz Farenk u izvođenju na autentičnim instrumentima. Obuhvatajući celokupnu klavirsku zaostavštinu kompozitorke, Maria Stratigu ju je pored albuma sa etidama predstavila iz kroz dva izdanja tematski naslovljena Teme i varijacije, obuhvatajući jedan od omiljenih žanrova u virtuoznoj salonskoj muzici ranog 19. veka, kao i jedan album sa Rondima – delima koja su pružala formu za lako preplitanje muzičkih materijala. Upravo svi navedeni oblici svedoče o klavirskom stilu Luiz Farenk koji se zaniva na klasičarskoj preglednosti forme i romantičarskoj energiji ostvarene virtuoznom briljantnošću, ali u okvirima karakteristične bidermajerske uzdržanosti koja ne dopušta snažnije projekcije emocionalnih stanja. Po tome bi izvođački izazovi koje zadaje klavirski opus Luiz Farenk bili najbliskiji onima Franca Šuberta, potvrđujući svojim čistim i nadahnutim zvučnim oblikovanje i visoko umeće Marije Stratigu.

Najavljujući prvi album Tema i varijacija, Maria Stratigu je zapisala: „Za sledeći tom u seriji kompletnih klavirskih dela Luiz Farenk, odlučila sam da snimim prvi deo njenih tema i varijacija. Uvodi koji prethode svakoj temi stvaraju utisak orkestarskog pisanja, dok spore varijacije prikazuju snažne melodijske linije. Na drugoj strani, teme i brže varijacije još jednom demonstriraju eleganciju i finesu, šarm, duhovitost i humorističan karakter njenih dela. Na drugoj strani susrešćte se sa tugom i dubinom emocija koje ne bi bile moguće istaći bez kvaliteta kompozicionih postupaka koje su jednostavno izvanredni u svojoj preciznosti i dovršenosti...”

Ova pijanistkinja pomno je posvećena akademskoj karijeri kao istraživačica mahom stvaralaštva žena kompozitora, objavljivajući radove u brojnim naučnim časopisima koji se bave ovom tematikom, dok njena izvođačka praksa uključuje i koncertna predavanja kojima se – u odnosu na vrstu repertoara koji izvodi – pre svrstava u red muzičkih „kustosa” nego ekstrovertnih virtuoza na sceni. Upravo u toj ulozi, Maria Stratigu je do danas ostvarila nastupe u brojnim evropskim zemljama poput Ujedinjenog Kraljevstva, Italije, Španije, Češke, redovno svirajući u rodnoj Grčkoj, dok stalan angažman ima na Univerzitetu u Šefildu gde deluje kao predavač iz oblasti muzičkog izvođaštva. U repertoarskom pogledu, svoju specifičnu posvećenost pojedinim autorima, Stratigu prenosi i na pojedine savremene grčke kompozitore čija je dela i premijerno izvodila u Grčkoj, odnosno promovisala u inostranstvu, dok među stvaraocima na prelazu 19. i 20. veka posebno mesto na njenom repertoaru ima još jedan Francuz – Gabrijel Fore. U emisiji, pored ostalih dela, reprodukujemo i Foreovu Temu sa varijacijama opus 73.

Autor emisije: Stefan Cvetković