Pijanizmi Balkana ‒ Ješim Gokalp

Zakasnela kulturna emancipacija naroda sa jugoistočne margine evropskog kontinenta, kao i njihova nastojanja da sopstvene nacionalne izraze u umetničkoj muzici najpre izgrade, a potom i modernizuju na osnovama vlastitog folklora, uslovili su da (izuzev u retkim slučajevima) ova produkcija ostane izvan kanonskih okvira Zapadne muzike. O tome se može govoriti kao o posledici stilističkog zakašnjenja za dometima zapadnih stvaralaca, koliko i o evropocentričnim ili okcidentalnim politikama konstruisanja istorije umetnosti kao istorije prakse situirane upravo u prosvećenim društvima zapadnog sveta. Specifična pozicija naroda balkanskog kulturnog područja kao evropskih "drugih", osvedočila je kroz istoriju promenljive periode približavanja i udaljavanja od evropskih umetničkih tokova, ali je u celini posmatrano, kao trajni rezultat, ipak uslovila da nacionalne istorije ostanu izuzete, te "zarobljene" unutar hermetičnih konteksta matičnih kultura. Ova činjenica je tako predodredila i orijentacije većine muzičkih izvođača iz balkanskih zemalja da se pojedinačno, u manjoj ili većoj meri, okreću upravo nacionalnoj muzičkoj literaturi i njenoj afirmaciji u lokalnim ili globalnim okvirima. Među savremenim turskim pijanistima koji su svoje fokuse usmerili koliko na zapadni kanon toliko i na stvaralaštvo turskih kompozitora, nalazi se i Ješim Gokalp čija diskografska zaostavština pruža vredan doprinos tumačenju klavirske literature nacionalnih stvaralaca 20. veka. Večerašnju emisiju započinjemo upravo njenom interpretacijom muzike Ahmeta Adnana Sajguna, kompozitora koji je između dva rata pionirski postavljao osnove razvoju umetničke muzike u Turskoj. Stilistički blizak ekspresionizmu nacionalnih škola koji proširuje elementima impresionizma i neoklasicizma, Sajgun je jedan od najčešće izvođenih turskih kompozitora. Na albumu naslovljenom Turski klavirski komadi, koji je 2006. godine objavila istanbulska diskografska kuća "A.K. muzik", pijanistkinja Ješim Gokalp zabeležila je između ostalog i trostavačnu Sonatinu Ahmeta Adnana Sajguna, delo koje upravo komprimuje navedene stilističke obrasce. Sonatina se, tako, sa jedne strane oslanja na pentatonski sistem i poigrava "debisijevskim" harmonijama, dok sa druge donosi čvršći folklorno obojen zvuk bartokovske provenijencije. Ješim Gekalp ovu muziku oživljava uzornom preciznošću, postavljajući interpretaciju koja ima referentnu vrednost. Njenom veštinom da na dirkama proizvede spektar boja u velikim dinamičkim rasponima uvodimo vas u pijanistički izraz ove turske umetnice.

Rođena u Izmiru 1966. godine, Ješim Gokalp muzičko obrazovanje započela je u šestoj godini, učeći klavir u lokalnoj muzičkoj školi kod Erdogana Okjaja. Pokazavši veliki talenat već u početnom periodu školovanja, dobija preporuku da dalji razvoj nastavi na centralnoj državnoj školi u Turskoj, te sa osam godina upisuje Državni konzervatorijum u Ankari gde postaje učenica Ajše Savašir. Na ovoj instituciji, Ješim Gokalp diplomira 1983. godine i to, kako je ostalo zabeleženo, po skraćenom programu koji je bio namenjen izuzetno naprednim studentima. Zahvaljujući državnoj stipendiji koju dobija od turske vlade, naredne godine odlazi u Nemačku u kojoj će provesti sledećih šest godina usavršavajući se najpre kod Bernharda Eberta na Muzičkoj akademiji u Hanoveru, a potom na još dve značajne visoke škole – Muzičkoj akademiji u Kelnu, u klasi Gintera Ludviga, te u Detmoldu kod Vilfreda Kasebauma. Godine 1990. stekla je zvanje magistra umetnosti i diplomu iz kamerne muzike na Višoj muzičkoj akademiji u Kelnu. Tokom ovog perioda ostvarila je saradnju sa kvartetom Amadeus sa kojima je često nastupala po Nemačkoj, pohađajući i majstorske kurseve, upravo iz kamerne muzike kod Jirgena Udea i Renate Krajčmar Fišer. Njena biografija kao važan događaj beleži debitantski nastup koji je u šesnaestoj godini održala sa Izmirskim državnim simfonijskim orkestrom. Igrom sudbine, za ovaj orkestar pijanistkinja će više godina kasnije, po završetku studija i povratka u Tursku, vezati svoj formalni profesionalni angažman, nastupajući kao solista ovog ansambla na koncertima, takođe i snimajući brojna koncertantna dela za potrebe radio-televizije. Ješim Gokalp je, međutim, sa jednakim uspehom afirmaciju sticala kao solo izvođač kako zemlji, takio i u inostranstvu, a svedočanstvo o svojim repertoarskim afinitetima ostavila i na nekoliko diskografskih izdanja objavljenih u Turskoj. Reč je u prvom redu o muzici nacionalnih autora poput Sajguna, Ulvija Kemala Erkina, Ilhana Barana i Taviloglua, da pomenemo samo neke, kao i jedan album muzike za decu kompozitora iz Turske. Njeni studijski dani provedeni u Nemačkoj međutim, ostavili su traga i u naklonosti prema mahom tamošnjim romantičarskim stvaraocima, posebno Roberta Šumana čiji je Dečije scene i Sonatu opus 22 zabeležila za berlinski Glos Muzik 2021. godine. Njen Šuman je eruptivan u izrazu, ali formalno uravnotežen i pregledan u brzim, te lirski odmeren pri razvijanju sporih stavova, reflektujući pijanistkinjino umeće stilističkog oblikovanja muzike ovog romantičara stečeno u klasama nemačkih pedagoga.

Jedna od onih turskih pijanistkinja koje su život i profesionalno delovanje gotovo u potpunosti vezale za matičnu sredinu, Gokalp se tokom života nije intenzivnije posvećivala pedagoškom radu na nekom od Muzičkih konzervratorijuma u Turskoj, uspevši da kao solistkinja Izmirskog orkestra profesionalni angažman zadrži na sceni. Posebno je u tom smislu bila zapažena njena dugogodišnja saradnja sa poznatim turskim dirigentom Erolom Erdinčem sa kojim je održala veliki broj koncerata u zemlji i na inostranim turnejama. Pored Turske, Ješim Gokalp je nastupala na resitalima u Nemačkoj, Francuskoj, Švajcarskoj i Rusiji, te sa i svim značajnijim turskim ansamblima poput Predsedničkog i Bilkent simfonijskog orkestra iz Ankare, te Državnim simfonijskim orkestrima Istanbula, Izmira, Adane i Burse. Godine 2024. gostovala je u Sankt Peterburgu gde je sa tamošnjom Akademskim simfonijskim orkestrom i Erolom Erdinčem izvela Koncert za klavir i orkestar u Ge-duru Morisa Ravela. Disciplina i emocionalni intenzitet Ješim Gokalp, sjedinjeni sa njenim osećajem sa projekciju tonskih boja stvaraju zvučni izraz izuzetnih estetskih vrednosti, dok na drugom polu karaktera, njen energični nerv donosi ubedljivu ekspresivnost i uzbuđenje spoljnim stavovima koncerta.

Ješim Gokalp je preminula u Bodrumu krajem prošle godine, a večerašnja emisija je osvrt na umetnost ove izuetne turske pijanistkinje.

 
Autor emisije: Stefan Cvetković