Pijanizmi Balkana – Vaso Deveci

Mada brojni primeri pokazuju da talenat jednog umetnika ne mora biti nužno praćen i srazmernom karijerom – za šta se razlozi mogu naći u brojnim faktorima, a posebno u startnim pozicijama, odnosno kontekstima iz kojih oni stupaju na scenu – pojedini pijanisti, potekli sa Balkana, uspeli su da preskoče barijeru kulturne margine evropskog kontinenta i da se domognu internacionalne afirmacije. To je, međutim, gotovo bez izuzetka pretpostavljalo njihovo životno izmeštanje iz matičnih sredina u zapadne centre, i to uglavnom, najpre, zahvaljujući studijskim boravcima na stranim visokim školama, nakon kojih su, u novim okruženjima, neki uspevali da nastave svoje profesionalne prakse. Ovakve okolnosti mogu se razumeti u kontekstu spore kulturne emancipacije gotovo svih balkanskih zemalja tokom 20. veka, ali je za ovaj proces indikativno da se situacija nimalo nije promenila ni u ovom veku, te da su i današnji istaknuti "nacionalni" izvođači pretežno stacionirani u "raseljenju", te da u matičnim zemljama uglavnom "gostuju" koliko i inostrane zvezde. Opsežnija analiza verovatno bi pokazala da nedovoljno razvijene kulturne potrebe, centralizovano uređenje balkanskih država sa nerazvijenom infrastrukturom, malim brojem scena i skromnim obimom publike – a u pozadini svega oskudnom kulturnom strategijom, kao i objektivno teškom i srazmerno nepredvidivom političkom istorijom – predstavljaju činioce koji i danas onemogućavaju profesionalno situiranje koncertnih muzičara u domaćim sredinama. Na drugoj strani, internacionalni karakter pijanističke prakse, te njeno pretendovanje na globalni auditorijum nužno iziskuju bliže geografsko prusustvo vodećim muzički centrima sveta, status kakav do danas nije osigurala ni jedna balkanska prestonica, mada im se u aktuelnom vremenu približavaju Atina, Zagreb i Ljubljana.

Grčkim pijanistima 20. veka, koji su svojim uspešnim karijerama na individualne načine potvrdili ove konstatacije – poput Đine Bahauer, Rene Kirijaku ili Dimitrisa Sgurosa – pridružuje se i Vaso Deveci, umetnica koja je u vreme Hladnog rata i blokovske podele sveta uspela da svoje životno i profesionalno središte pronađe u Parizu, ali i u Moskvi, nastupajući kao solistkinja i kamerni pratilac uz brojne velikane sa obe strane gvozdene zavese. Njeno blisko prijateljstvo i dugogodišnja saradnja sa zemljakinjom Marijom Kalas, ali i sa Ojstrahom i Rostropovičem između ostalih, nisu zasenile individualni pijanistički doprinos Vaso Deveci, o kojem danas svedoči njena diskografija, ali i brojni sačuvani nekomercijalni snimci.

Rođena 1925. godine u Solunu, Vaso Deveci je klavir počela da uči u sedmoj godini na Konzervatorijumu u rodnom gradu, najstarijoj muzičkoj instituciji u Grčkoj, u klasi Tea Kaufmana, belgijskog pedagoga koji je poput nekolicine drugih inostranih muzičara postavljao osnove pijanističkoj profesiji u Grčkoj tog vremena. Kako je u jednom intervjuu Deveci izjavila: „Osećala sam da sam bila stvorena da sviram klavir i da ništa drugo u svom životu ne bih mogla da radim”. Tokom ovog perioda, upoznaće i dve godine stariju Mariju Kalogeropulu, kasnije Kalas, sa kojom će razviti blisko, životno, prijateljstvo. Zanimljivo je da je Deveci celokupno muzičko obrazovanje zaokružila u rodnom Solunu, gde je započela i skromnu profesionalnu aktivnost, da bi 1949. godine otišla u Pariz radi učešća na poznatom pijanističkom konkursu „Long–Tibo”. Kratak susret sa samom Margarit Long, bio je međutim dovoljan da legendarna francuska pijanistkinja u Vaso Deveci prepozna izuzetnu pijanistkinju i ponudi joj posao profesora na privatnoj školi koju je par godina ranije pokrenula sa Žakom Tiboom. Prihvativši mogućnost stalnog zaposlenja, Deveci se seli u Pariz u kojem pored pedagoške prakse uspeva da se lako afirmiše i na koncertnom podijumu. Rad u pomenutoj školi koju su dvoje francuskih umetnika osnovali sa namerom da utemelje muzičko obrazovanje u domenu kamerne muzike kao osnovni studijski program uticaće i na profesionalnu orijentaciju Vaso Deveci koja započinje intenzivnu delatnost korepetitora, najpre sa francuskim muzičarima na domaćoj i na inostranim scenama. Solistički debituje u Sali Gavo gde je u pratnji Orkestra Padelu i Alberta Volfa izvela Šumanov Klavirski koncert. Paralelno sa koncertnim aktivnosti za kratko vreme Deveci stiče poštovanje i podršku važnih ličnosti muzičkog života, kao što su kompozitor Anri Soge, muzički kritičar Rene Dimenil i pijaniste Žaka Fevrijea. O njenom brzom usponu indikativno govori i jedan podatak da se iste 1950. godine u kojoj je debitovala, pojavila i na francuskoj televiziji učestvujući u programu posvećenom jednom nacionalnom prazniku. Tokom 50-ih godina prošlog veka, koje su obeležene i njenom solističkom afirmacijom na scenama Evrope, najpre u Francuskoj, Engleskoj, Holandiji i Italiji, Vaso Deveci će u tri navrata nastupiti i u Beogradu, na Kolarcu. Na stranici „Borbe” od 19. novembra 1956. godine, Dragutin Čolić je u kritici njenog koncerta sa Beogradskom filharmonijom i Živojinom Zdravkovićem na kojem je tumačila solističku deonicu u Mocartovom Klavirskom koncertu u A-duru pohvalio njenu „laku i kristalno čestu tehniku”, to jest njen „temperament i izrazit osećaj za meru i stil”. Neuobičajeno za članke iz muzičke kritike, „Borba” je uz Čolićev osvrt objavila i fotografiju pijanistkinje. I mada je Deveci u Beograd dolazila kao gošća iz francuske prestonice, u novinskim najavama i kritikama posvećenim njenim nastupima sa Beogradskom filharmonijom 1954, 1956. i 1958. godine ona je bila pominjana kao grčka pijanistkinja. Uspesi širom Evrope tokom 50-ih, biće međutim samo uvod u narednu deceniju u kojoj će njena karijera dobiti sasvim novi impuls i to u Sovjetskom savezu.

U emisiji, među drugim tonskim zapisima, reprodukujemo i njeno tumačenje Sonate u Ef-duru Jozefa Hajdna. Na snimku ovog dela, kao važna odlika pijanistkinjinog izvođačkog stila prepoznaje se sugestivan spoj njene briljantne tehnike i suptilnosti tušea, odnosno proizvodnje u osnovi "mekog" tona. Iz ovih razloga njene interpretacije ne samo klasicističke literature zrače naglašenom lirskom toplinom i životnom spontanošću izraza.

Prvi odlazak u Sovjetski Savez 1957. godine i poznanstvo sa Ojstrahom i Rostropovičem otvoriće joj vrata tamošnjim nastupima uglavnom u ulozi korepetitora dvojici umetnika, ali i soliste sa orkestrima. Intenziviranje ovih saradnji usloviće i njene duže boravke u Moskvi, te će šesdesete i sedamdesete godine – neuobičajeno za dato vreme i muzičare sa Zapada – Vaso Deveci većim delom provesti u prestonici ove komunističke zemlje. Iz nje će, međutim, odlaziti na brojne turneje širom Evrope, ali i do Sjedinjenih Američkih Država. U Sovjetskom Savezu tokom ove dve decenije, u kojoj se dešava i zenit njene koncertne karijere, osim sa solistima, nastupala je i uz vodeće simfonijske orkestra, ostvarivši višestruke saradnje sa Jevgenijem Mravinskim i Genadijem Roždestvenskim. U isto vreme, ranih 60-ih godina počeće i da snima, u saradnji sa nekoliko manjih francuskih izdavača, poput L šan di Mond i Merkjurija, a tokom 70-ih i za sovjetsku Melodiju. Zanimljivo je da je i svoj prvi album načinila upravo o Moskvi 1962. godine. Za postignuća na ovom polju Deveci je 1963. i 1969. godine ponela prestižnu francusku nagradu Gran Pri d Disk, a interesantno je dodati i da je 1975. godine za album realizivan sa Rostropovičem na kojem su se našle Betovenove Varijacije za violončelo i klavir i Sonata opus 6 Riharda Štrausa bila nominovana za Gremi. Godine 1978. za francuski Festival klasik objavila je album naslovljen „Bah – Resital”, sa kojeg u emisiji reprodukujemo njeno tumačenje Hromatske frantazije i fuge u de-molu ovog kompozitora. Za njenog Baha bi se u izvesnom smislu moglo reći da je eklektičan – u spoju čvrstog ritma i suvog tona u virtuoznim pasažima kojima započinje ovo remek-delo, na jednoj, te romantičarskog nadahnuća kojim Vaso Deveci boji dalji fantazijski tok stava, na drugoj strani. Stilski fokusiranija Fuga emanira čembalistički zvuk i agogiku barokne epohe uz prepoznatljivi puteni gest pijanistkinje.

I mada je svoje profesionalne i životne puteve rasprostrla širom sveta, Deveci je u kontinuitetu održavala odnose i sa rodnom Grčkom, te je tako recimo njen doprinos u angažovanju velikih umetnika da nastupe na Atinskom festivalu bio od velikog značaja tokom 60-ih i 70-ih godina. Njena saradnja sa Marijom Kalas profesionalno će se intenzivirati od 1970, kada dve umetnice zajedno nastupaju u Moskvi, ali – pored ostalih – i u Bostonu, 1974. godine. Izvan scene, dve umetnice održavale se blisko prijateljstvo, te će nakon iznenadne smrti Marije Kalas 1977, Vaso Deveci osnovati Međunarodnu fondaciju pod njenim imenom. Posvećenost očuvanju nasleđa velike pevačice i vođenje novoosnovane fondacije, gotovo u potpunosti će je odvojiti od koncertnog podijuma, pa je kraj sedamdesetih označio i završetak profesionalne, izvođačke karijere Vaso Deveci. Preminula je 1987. u 62. godini kao pijanistkinja koja je za života stekla slavu i priznanje u svoje obe domovine, ponevši Orden dobročinstva Grčke vlade, odnosno Orden Legije časti Francuske za doprinose kulturnoj razmeni između dve zemlje. Pijanistkinja otvorena ka širokom spektru solističke i kamerne literature, značajniji koncertni, pa i diskografski fokus postavljala je na dela Baha, Hajdna, Mocarta, Betovena, kao i Forea prema kojem je afinitet otkrila u Parizu zahvaljujući Margarit Long.

Autor emisije: Stefan Cvetković