Meri Daglas: Veštičarenje i guba – dve strategije odbacivanja (1)

I oboleli od lepre, odnosno gubavci, i veštice ili veštci, bivaju optuženi za podmuklo nanošenje štete. Opasnost koju predstavljaju je utoliko veća što i kliconoša i veštica mogu biti neprepoznatljivi, tj. mogu izgledati sasvim obično, poput bilo koje druge osobe. Razmatrajući primere iz evropske istorije, kada je reč o gubi, i primere iz Afrike i Evrope kada govori o vešticama, Meri Daglas, na tragu zaključaka iz svoje znamenite studije Čisto i opasno, pokazuje da optuživanje i društveno odbacivanje takvih osoba najčešće započinje klevetama i pripisivanjem „nemorala“ i „prljavštine“.

Ipak, smerovi u kojima se optužbe i odbacivanje kreću – a one podjednako mogu biti uperene i na gore (protiv bogatih i moćnih), i na dole (protiv siromašnih i nemoćnih), kao i prema onima spolja (tj. protiv realnog ili fiktivnog neprijatelja) – zavisi od specifičnih kulturno-istorijskih okolnosti. Tako je, na primer, 1174. godine na presto krstaške Kraljevine Jerusalim stupio poznati gubavac Balduin IV, što u zapadnoj Evropi ne bi bilo moguće i što je tadašnji papa oštro osudio, stavljajući znak jednakosti između gube i grešnosti. Prema tumačenju Meri Daglas, stigmatizacija gubavaca je u Evropi XII veka bila važno sredstvo za održavanje uspostavljenih obrazaca autoriteta i socijalne kontrole, što u Jerusalimskoj kraljevini, okruženoj neprijateljima, nije bilo presudno, već je najvažnije bilo sačuvati unutrašnje jedinstvo. Na sličan način, i optužbe zbog veštičarenja u Evropi u periodu od XIV do XVII veka, kao i u Africi tokom XX veka, trebalo bi razumeti u smislu društvenog odgovora na specifične krizne situacije, u skladu s uopštenim antropološkim zaključkom da su one važan „resurs za održavanje određenih kulturnih režima“.

Ovaj članak, koji je s engleskog prevela Milica Jeremić, prvi put je objavljen u časopisu Man 1991. godine, a ponovo je štampan u autorkinoj knjizi Risk and Blame: Essays in cultural theory (Rautlidž 1992, 2003).

Tekst čita: Željko Maksimović

Urednik: Predrag Šarčević