Pijanizmi Balkana – Ratimir Martinović

„Visoki intelektualizam, briljantna tehnika i originalnost, istovremeno suptilna lirska i moćna dramatična zvučanja sa bezbrojnim alhemijskim tonskim nijansama, obezbeđuju ovom pijanisti posebno mesto i status među umetnicima svoje generacije. Od najranijih dana beskompromisno posvećen izvrsnosti u muzičkom izvođaštvu, on je prešao put od mladog talentovanog pijaniste koji se kroz godine usavršavanja u obrazovnim institucijama, na majstorskim kursevima i koncertnim podijumima širom planete, formirao u zrelog umetnika karakterističnog izraza, profila i koncepta...”

Ove reči kritike samo u opštim crtama skiciraju portret jednog od najistaknutijih savremenih pijanista sa prostora bivše Jugoslavije. Reč je o Ratimiru Martinoviću – crnogorskom umetniku širokih orijentacija koje su ga usmerile putem formiranja ne samo u izuzetnog izvođača, već i ličnost svestrano posvećenu unapređenju muzičke kulture na ovim prostorima, široj javnosti poznatog kao osnivača i umetničkog rukovodioca sada već čuvenog Kotor Art festivala. Ipak, i sama umetnička delatnost Ratimira Martinovića, bila bi sasvim dovoljna za jednu zaokruženu biografiju, imajući u vidu da se pijanističkim dometima on već ugradio u istoriju klavirskog izvođaštva Balkana, ali i znatno šireg prostora. U emisiji ćemo se osvrnuti na samo neke segmente njegove zvučne zaostavštine u kojoj značajno mesto zauzima i poduhvat tonskog beleženja kompletnog klavirskog opusa Vasilija Mokranjca koji je 2019. godine realizovao za nemačku diskografsku kuću Grand Piano, u vidu dvostrukog kompakt-diska. Ovo vredno izdanje, prvo koje uz poznatije opuse ovog stvaraoca široj javnosti predstavlja i druga, uglavnom manje izvođena dela, dočekano je sa superlativima ne samo u našoj sredini, već i u inostranoj kritici. Nesumnjivo je da je nakon nekoliko decenija, uglavnom nekomercijalnog tonskog beleženja klavirske muzike Vasilija Mokranjca za potrebe radio-televizijskog emitovanja, ovakvo, visokoprofesionalno izdanje bilo važno koliko iz razloga zvučnog arhiviranja značajnog opusa srpske umetničke muzike, toliko i iz potrebe da se na uzoran način postavi njegov interpretativni model. Zavidno izvođačko iskustvo, vrhunska tehnička spremnost i umetnička zrelost Ratimira Martinovića koji se sredinom 2010-ih podrobnije posvetio stvaralaštvu kompozitora, ishodovali su interpretacijama koje su prvi put Mokranjčev klavirski opus predstavile sa minucioznim pristupom, otkrivajući svu kompleksnost njegovog klavirskog rukopisa.

Kako je u recenziji ovog albuma muzikološkinja Ivana Medić primetila, „Martinovićev pristup Mokranjčevom opusu je izrazito romantičarski u emotivnom naboju, premda gotovo didaktički uzoran u smislu odnosa prema notnom tekstu. Prilikom vajanja melodijskih linija, posebno u delima iz prve stvaralačke faze, Martinović dozvoljava dosta rubata, ne gubeći pritom strukturnu jasnoću. Ostvarujući jedinstvo forme i sadržaja u širokim plohama, Martinović sebi ostavlja dovoljno prostora i za minuciozno izrađivanje detalja, te za nadahnute vinjete u sklopu većih celina, razotkrivajući pritom sve slojeve Mokranjčevog gustog heterofonog tkanja.”

U prvom delu emisije pijanizam Ratimira Martinovića osvetljavamo njegovim interpretacijama dela Vasilija Mokranjca.

Rođen 1976. godine u Kotoru, Martinović je učenje klavira započeo u rodnom gradu, a nastavio u Novom Sadu – najpre kod Frederika Stankovića i Arba Valdme, da bi konačnu pedagošku luku pronašao u klasi Kemala Gekića, sa kojim će raditi punih sedam godina, na Akademiji u Novom Sadu, a potom i na Internacionalnom univerzitetu Floride u Majamiju. Ostalo je upamćeno da je 1999. godine diplomirao sa gigantskim programom na kojem su bile Bahove Goldberg varijacije, četiri Balade Frederika Šopena, Betovenova Hamerklavir sonata i Tokata Sergeja Prokofjeva. Magistrirao je potom pod istim mentorstvom 2002. godine izvodeći i dirigujući koncertantna dela Mocarta i Hajdna, uz celovečernji resital Bahovih dela. Ovakvim repertoarskim zahvatima, Martinović se već na samom početku profesionalnog puta pozicionirao kao umetnik velikih apetita, pokazujući međutim i za samim instrumentom visoki nivo tehničke kompetentnosti i zrelosti u tumačenju literature. Ove odlike brzo će ga odvesti na brojne domaće i inostrane scene, te biografija Martinovića do danas beleži preko sedam stotina koncerata u Evropi, Aziji, Severnoj i Južnoj Americi, a koji uključuju kako solističke, tako i kamerne i nastupe sa blizu šezdeset orkestara. Pored umetničkog rada, Ratimir Martinović već dve decenije deluje i kao profesor klavira na Akademiji u Novom Sadu, držeći i brojne majstorske kurseve, osim u Srbiji i Crnoj Gori, takođe i u Poljskoj, Portugalu, Sjedinjenim Američkim Državama, Japanu. Njegov diskografski opus za sada broji četiri albuma, dok je nekomercijalne snimke načinio za različite radio-televizijske kuće sa prostora bivše Jugoslavije, ali i za nemački Dojče vele, japanski En-Ejč-Kej, televizije Švedske i Luksemburga, da pomenemo samo neke.

Široki repertoarski horizonti svedoče o Martinovićevom mnogostranom muzičkom senzibilitetu, ali kao poseban kvalitet treba istaći i njegovu "stilističku pokretljivost", odnosno sposobnost interpretativnog prilagođavanja istorijskoj autentičnosti literature koju izvodi. U pitanju je pijanizam koji u pojedinim delima, poput Muzičkih momenata Sergeja Rahmanjinova, prikazuje zapanjujuću virtuoznost sjedinjenu sa elegancijom kojom umetnik uobličava muzički tok. Martinovićeva visoka erudicija i elokventnost kao da se bez zadrške pretaču u njegove duboko promišljene muzičke postupke, kroz prepoznatljive gipke fraze i pregledne zvučne teksture. Konstanta njegovog muzičkog izraza, međutim, jednako se ocrtava u ekspresivnom unutrašnjem naboju koji muzici utiskuje impuls stvarnog životnog iskustva.

Jedan od recentnih diskografskih projekata Ratimira Martinovića jeste i album Bahovih Goldberg varijacija. U pitanju je snimak načinjen davne 2001. koji je međutim, tek protekle 2024. godine premijerno objavljen za širu javnost, i to kao prvo izdanje novopokrenute diskografske kuće Azure Sky Records. Izazovu tumačenja ovog, verovatno najgrandioznijeg dela barokne literature za jedan instrument sa dirkama, koji u svetskoj diskografiji već ima kanonska osvetljenja u interpretacijama Mareja Peraje, Rolazin Turek, Kita Džereta i naravno Glena Gulda, Ratimir Martinović uspeva da pristupi na originalan način praveći odmak od standardizovanih postavki uobičajenih na savremenom instrumentu. Vraćajući se originalnim Bahovim uputstvima za izvođenje datih stavova ovog ciklusa na različitim manualima čembala, Martinović na način savremene transpozicije datih naznaka, kombinuje dva klavira različitih boja, stvarajući među varijacijama realan utisak tembrovskih promena koje prate sam karakter muzike.

Stilistički precizan, sa namerom evokacije zvuka autentičnog istorijskog instrumenta, Martinovićev ciklus Golberg varijacija može se svrstati u red relevantnih interpretacija koje nose svežinu odmaka od kanonizovanih, monolitnih modernističkih postavki ovog dela. U drugom delu emisije predstavićemo integralni snimak ovog albuma.

Autor emisije: Stefan Cvetković