Žene u muzici

Kada je 2023. objavila album Femmes – Žene, sa ostvarenjima autorki od epohe baroka do današnjih dana, Rafaela Gromes je izazvala veliku pažnju javnosti i postavila, kako naglašavaju kritičari, ’model za promovisanje’ ženskog stvaralaštva koji obuhvata istraživanje nepoznatih dela, njihovo kontekstualno razumevanje, a potom interpretaciju i beleženje na nosačima zvuka. Veliki uspeh albuma Žene motivisao ju je da svoja proučavanja nastavi, te je u programskoj knjižici koja prati album Fortissima naglasila sledeće: „Što sam više čitala biografije kompozitorki, od kojih su neke donosile zaista dramatične i šokantne životne priče, i što sam više slušala i udubljivala se u njihovu muziku (a napominjem da je samo u frankfurtskom Arhivu „Žena i muzika” dokumentovano više od dve hiljade kompozitorki!), sve je jača bila moja želja da saznanja podelim sa publikom i da pozovem sve zainteresovane da mi se pridruže na ovom zanimljivom putu otkrivanja. To je bio i jedan od razloga zbog kojih sam, zajedno sa muzikološkinjom Suzanom Vosnickom, koja više od dve decenije istražuje stvaralaštvo kompozitorki, sudelovala u pisanju istoimene knjige – Fortissima – posvećene heroinama muzičke istorije. Ovaj dvostruki album predstavlja moj subjektivan izbor kompozicija u kojima sam, kao violončelistkinja, proteklih nekoliko godina najviše uživala u izvođenju i saradnji sa pijanistom Julijanom Rimom, ali i kao solistkinja sa orkestrom. To su dela žena koja su upečatljiva u svojoj dramaturgiji i koja su na mene ostavila snažan utisak… Pri izboru sam se vodila svojim emocionalnim ’odgovorom’: koje delo, koji zvuk, koji izraz me pokreće tako duboko da počinjem sa njim da rezoniram? A da bih se suprotstavila generalizaciji kako žene imaju tendenciju da komponuju nežnije ili blaže, prvi deo albuma započinje fortisimom: mračnom, uzbudljivom i zapanjujuće koherentnom četvorostavačnom sonatom Henrijete Bosmans, koja je među mojim omiljenim sonatama. Nemilosrdna tema sudbine postavljena na samom početku, vraća se na kraju, držeći sonatu čvrsto u svom stisku. Da li je ova sonata, završena 1919. godine bila inspirisana nedaćama Prvog svetskog rata, pustošenjem španske groznice ili možda samom sudbinom žena u muzici?”, pitanja su koja postavlja Rafaela Gromes.

Rafaela Gromes se ubraja među najuspešnije savremene nemačke violončelistkinje. Kritičari vodećih muzičkih magazina opisuju je kao umetnicu koju krasi „elegancija, posvećenost, tehnička savršenost i dimanička izražajnost”. Od 2016. godine ekskluzivna je umetnica izdavačke kuće Sony Classical, a njeni višestruko nagrađivani albumi ovenčani su priznanjem Opus Klasik, nagradom Diapazon d’Or, kao i nagradom nemačkih muzičkih kritičara.

Rođena je 1991. godine u Minhenu, u porodici violončelista, a zapažene koncerte imala je u vodećim evropskim i svetskim dvoranama: od bečkog Koncerthausa, dvorane Konserthebau u Amsterdamu, preko Elbske filharmonije do koncertnih dvorana u Japanu, Kini, Americi i Australiji. Nastupala je sa istaknutim orkestrima i dirigentima među kojima se izdvajaju Kent Nagano, Julijan Rahlin, Kristof Popen, Ana Rakitina i drugi. Privukla je posebnu pažnju svetskim premijerama snimaka, uključujući Prvu sonatu za violončelo Riharda Štrausa, Koncert za violončelo Julijusa Klengela, kao i Ofenbahov Omaž Rosiniju. Posvećena su joj brojna dela savremenih autora, između ostalih i ostvarenja Johanesa Videnhofera, Kevina Volansa, Doroteje Hofman i Igora Lobode. Nastupa na violončelu Karla Bergoncija iz 1740. godine.

Na početku emisije čućete Sonatu za violončelo i klavir u a molu Henrijete Bosmans, jedne od najmarkantnijih ličnosti muzičkog života Holandije prve polovine dvadesetog veka. Ovom sonatom, pisanom po porudžbini belgijskog violončeliste Mariksa Levensona, Bosmansova je počela da razvija sopstveni glas, udaljavajući se od preovlađujuće muzičke tradicije koju su u velikoj meri oblikovali Šuman i Brams. Zanimljivo je istaći da je u znak sećanja na ovu važnu kompozitorku i pijanistkinju, Udruženje holandskih kompozitora 1994. godine uspostavilo nagradu koja nosi njeno ime. Iako je veliki broj partitura koja je Hernijeta Bosmans komponovala objavljen za njenog života, određen broj manuskripta danas je pohranjen u Muzičkom institutu u Hagu.

Nakon toga sledi Koncert za violončelo u Ef duru Mari Žael, istaknute francuske pijanistkinje i kompozitorke romantičarske epohe, a reč je o prvom koncertu za ovaj instrument koji je komponovala žena. Delo je nastalo 1882. godine, neposredno nakon smrti kompozitorkinog supruga i majke. Pretpostavlja se da je to i razlog zbog kojeg je drugi stav – Lento – obojen tamnijim tonovima i melodijama.

Emisiju će zaokružiti Koncert za violončelo, opus 10 Marije Herc, malo poznate nemačke kompozitorke jevrejskog porekla čije je stvaralaštvo poslednjih godina u žiži interesovanja muzičara i muzikologa. Tokom života Marije Herc, koji se odvijao od 1878. do 1950. godine, objavljeno je tek pet njenih solo pesama, kao i obrada za gudački kvartet Bahove Čakone, dok su ostale kompozicije sačuvane u rukopisu. Njena zaostavština je od 2015. pohranjena u Muzičkom odeljenju Centralne biblioteke u Cirihu. Marija Herc je pisala u duhu muzičkog jezika romantizma, pojedina ostvarenja sadrže i elemente ranog modernizma, a često su i veoma zahtevna za izvođače.

Urednica Irina Maksimović Šašić