Pijanizmi Balkana – David Ezra Okonšar

Među najautentičnijim pojavama na savremenoj pijanističkoj sceni Turske, na markantan način izdvaja se David Ezra Okonšar, umetnik koji je kao koncertni izvođač, kompozitor, dirigent i muzikolog stekao istaknut status prevashodno u domaćoj sredini, a u izvesnoj meri i u međunarodnom okruženju. Višestrukim profesionalnim orijentacijama, Okonšar je za više od tri decenije delovanja, svoj umetnički program utemeljio na sinergiji stvaralačkog, izvođačkog i istraživačkog pristupa muzici, što je njegovom pijanizmu podarilo karakter „kostvaralačke prakse” uz pomoć koje je ovaj umetnik uspeo da dosegne nove izražajne aspekte klavirske literature. Intelektualni pristup muzičkoj materiji kod Okonšara je neraskidivo povezan sa specifičnom izvođačkom tehnikom kojom proizvodi samosvojan klavirski ton, idealan za "prozvučavanje" novih ili jednostavno – "drugačijih" čitanja partiture. Da li se o Okonšarovom "iskakanju" iz matrice konvencije može govoriti kao o posledici one specifičnosti koja u pretpostavci boji jednu pijanističku praksu smeštenu na kulturnoj i geografskoj margini evropske "civilizacije", ostaje međutim otvoreno pitanje, tim pre što je ovaj umetnik svoje znanje najvećim delom sticao na Zapadu. Ipak, u njegovom oblikovanju muzičkih fraza, načinu plasiranja akcenata ili plastičnosti same teksture klavirskog zvuka, nesumnjivo se mogu pronaći asocijacije na dijalektologiju turskog jezika, a možda i odraz samog turskog karaktera – ako bi se takav jedan stereotip naravno uopšte i mogao primeniti. A možda se jednostavno samo treba osloboditi svake vrste predrasuda i pijanizmu Davida Ezre Okonšara pristupiti kao primeru koji potvrđuje da je ova izvođačka disciplina zapravo najmanje "reproduktivna" u suštinskom smislu reči, već da je prvenstveno rekreatorska i stvaralačka, "otvorena" za upise najrazličitijih individualnih muzikalnosti, imaginacija, karaktera, doživljaja i emocija, koje je notni zapis kod istinskog umetnika kadar da raspiri. Iz slušalačke pozicije pak, reč je svakako o delikatnim nijansama dostupnim istančanom uhu, koje među različitim interpretacijama iste muzike prepoznaje njene mnogostruke metamorfoze. Jednu takvu metamorfozu Betovenove Sonate u Ef-duru, opus 54, oblikovanu na savremenom klaviru i muzikalnošću Davida Ezre Okonšara slušaćete u okviru emisije koju posvećujemo ovom umetniku.

Rođen 1961. godine u Istanbulu pod imenom Mehmet Okonšar, muzičko obrazovanje započeo je na Muzičkom konzervatorijumu pri Univerzitetu Hadžetep u Ankari u klasi pijanistkinje Nimet Karatekin i Nedžila Kazima Aksesa, jednog od istaknutijih kompozitorskih imena Turske, člana takozvane "turske petorice". Zahvaljujući bogatoj fonoteci koju je u to vreme posedovao Konzervatorijum, Okonšar se upoznaje sa muzikom savremenih stvaralaca poput Buleza, Mesijana, Vareza i Šefera koja ostavlja dubok uticaj na njegovo formiranje. Ipak period učenja u Ankari ubrzo će se završiti, te se Okonšar sa porodicom seli u Beligiju gde obrazovanje nastavlja na briselskom Kraljevskom konzervatorijumu za muziku, u klasi Žan-Kloda Vandena Ejndena. Ovaj profesor, inače učenik slavnog španskog pijaniste Eduarda del Pueja, postaviće Okonšarovu izvođačku tehniku na nove osnove otvarajući put ka daljem, individualnom istraživanju klavirskog zvuka kod turskog umetnika. Ova tehnika je imala svoja ishodišta i u učenju Mari Žael, istaknute francuske pijanistkinje i kompozitorke romantičarske epohe kao i Franca Lista, te se Okonšarov pristup klavijaturi tako formirao na razmeđi koloristike francuske škole i transcedentnih intencija Listovog pijanizma.

Promena vlasti 1977. godine i burne političke prilike u Turskoj primoravaju Okonšarovu porodicu da se vrati u Ankaru gde nastavlja obrazovanje kod pijanistkinje Gilaj Ugurate, a potom i kod Selmana Ade koji ga upućuje u izvođački stil Pjera Sankana, istaknutog interpretatora muzike impresionizma i francuske muzike 20. veka. U ovom prepletu različitih uticaja koji su dominantno navirali iz francuske pijanističke tradicije formira se konačno i sama Okonšarova izvođačka stilistika sa kojom se debitantski javno predstavio 1979. godine resitalom na kojem je izveo Slike sa izložbe Modesta Musorgskog i indikativno – Prelide Olivijea Mesijana.

Neposredno pred izbijanje državnog udara u Turskoj 1980. godine Mehmet Okonšar uspeva da otputuje u Belgiju gde kao povratnik u klasi Vandena Ejdena diplomira sa posebnom diplomom 1986. godine izvodeći sasvim nesvakidašnje – Šenbergov Klavirski koncert. Ostalo je zabeleženo da je nekoliko godina kasnije, čuvši jedan njegov snimak, Aleksis Vajsenberg Okonšaru uputio poziv za usavršavanje na njegovim majstorskim radionicama u Švajcarskoj. I mada je još za vreme školovanja, 1982. godine svoje umeće prikazao kroz učešća na pijanističkim takmičenjima, između ostalog na Konkursu mladih virtuoza u Antverpenu na kome je kao laureat izveo Treći klavirski koncert Sergeja Rahmanjinova, Okonšar je profesionalno potvrđivanje nastavio i po završetku studija na takmičenju Johana Sebastijana Baha u Parizu gde je 1989. osvojio drugu nagradu, na Šopenovom takmičenju u Rimu i Međunarodnom konkursu Đina Bahauer u Sjedinjenim Američkim Državama 1990. na kojem postiže visoko šesto mesto. Uslediće nastupi na pozornicama širom evropskih zemalja i Amerike, te afirmacija koja mu 1992. godine donosi zvanje „Državnog umetnika Turske”, koje mu dodeljuje Sulejman Demirel. Iste godine Okonšar se vraća u Tursku gde do danas živi i aktivno deluje. Prešavši u judeizam 2014. godine, dotadašenje ime Mehmet, zamenio je imenom David Ezra pod kojim je nastavio da se profesionalno predstavlja. O ovoj nesvakidašnjoj odluci umetnika koja se može percipirati u koordinatama njegovog ukupnog odnosa prema zatečenim uzusima sveta, jednako u profesionlanom, koliko i u privatnom smislu, kritičar Hoze Brofi je napisao sledeće redove: „Samo malo ljudi razmišlja o veri koju dobijamo rođenjem. Mnogi ljudi smatraju da je to spontani faktor koji nemamo valjanog razloga niti želje da menjamo tokom vremena. Međutim, muzičari se razlikuju u mnogim stvarima, što važi i za religiju. Kroz istoriju, osetljive prirode poput umetnika su se usudile da radikalno promene mnoge stvari, uključujući i religiju. Nekada je postojao trend „odlaska na istok”, putovanju ka „spokoju” pronađenom u egzotičnim pristupima životu. Mnogi od njih su se, međutim, odlučili da pređu u judaizam. Od Merilin Monro do Samija Dejvisa mlađeg, broj je svakako značajan... Okonšarovo opredeljenje za judaizam u postojećim društvenim okolnostima kakve postoje u Turskoj jeste impresivno...”

U emisiji reprodukujemo Skerco broj 1 u ha-molu opus 20, a zatim i Baladu broj 4 u ef-molu opus 52 Frederika Šopena. Bogate zvučne teksture i agogičkih gibanja, Okonšarov Šopen je karakterno uzbudljiv koliko i provokativan na ravni tonske estetike i neočekivano bogate poetske imaginacije.

Razvijajući uporedne karijere pijaniste i kompozitora koji ove profesije prožima i muzikološkim studijama posvećenim muzici, Okonšar se izdvaja kao retka pojava koja na jednoj strani stvara savremenu muziku, u mladosti avangardnu, a potom elektronsku ili kako sam kaže – „strukturalističku”, zasnovanu na analitičkom pristupu koji rezultira "zatvorenim" delima do detalja definisanim u svim aspektima partiturnog zapisa, dok na drugoj strani pijanističku pažnju dominantno usmerava na kanonski repertoar, o čemu svedoči i njegova obimna diskografija koja broji više desetina albuma. U najvećoj meri realizovana u produkciji sopstvene, nezavisne izdavačke kuće El-Bi-O Rekords, Okonšarova diskografija otkriva posvećenost umetnika obuhvatanju celokupnih opusa pojedinih stvaralaca – među njima, Johana Sebastijana Baha (da pomenemo samo kompletan snimak Dobrotemperovanog klavira, Goldberg varijacije, svih šest Partita ili Umetnost fuge), zatim Mocarta i Betovena sa svim klavirskim sonatama obojice kompozitopra, integralni klavirski opus Roberta Šumana, najznačajnija dela Frederika Šopena i mnogih drugih. Ipak, treba primetiti da ovim, dokumentarističkim pristupom literaturi David Ezra Okonšar ne nudi – pri ovakvim poduhvatima očekivano – objektivističko "arhiviranje" muzike u zvuku, već upravo njeno originalno tumačenje, dajući time specifičan doprinos interpretativnom domenu same pijanističke umetnosti. Upravo iz ovih razloga, kao pijanista koji na živim koncertima takođe izvodi i integralne klavirske opuse Šenberga, Berga i Veberna, te dela Stravinskog, Berija i Štokhauzena, Okonšar je 2000. godine od strane Bibliografskog centra Univerziteta u Kembridžu bio nominovan za nagradu „2000 izuzetnih muzičara 20. veka”.

Među delima koja je trajno zabeležio nalaze se i Godine hodočašća Franca Lista, a u emisiji domete ovag poduhvata predstavljamo izborom komada iz druge sveske Hodočašća po Italiji – Petrarkinog Soneta 104 i Sonate-fantazije „Posle Čitanja Dantea”. Okonšarove interpretacije Listovih dela plene ubedljivom i, reklo bi se, potpunom sjedinjenošću sa intencijom kompozitora, sa njegovim poetskim zanosom i bujnošću fantazije. Sa druge strane, dovršenost tehničkog aspekta interpretiranih dela Okonšarov pijanizam postavlja u red najviših dometa klavirskog izvođaštva sa balkanskog prostora, odnosno njegovog neposrednog geografskog susedstva.

Autor emisije: Stefan Cvetković