Pijanizmi Balkana – Ivan Janakov

Tokom 20. veka, pijanizam je – podizanjem obrazovnih standarda, omasovljenjem muzičkih takmičenja, te konačno tržišno diktiranom hiperprodukcijom muzičkih snimaka kao proizvoda široke potrošnje – bio obeležen sve upadljivijom standardizacijom izvođačkih pristupa literaturi koji su vodili konačnom ukorenjenju više nego upadljivog interpretativnog konvencionalizma. Uz standardizaciju instrumenta kao materijalnog prenosioca muzike, uspostavljanje izvođačkih konvencija bilo je uslovljeno tržišnim faktorima potražnje "pouzdanih interpretacija" velike literature prošlosti, te posledično sve evidentnijim gubljenjem individualnog stvaralačkog glasa. U ovim okolnostima autentična "ideja" dela ili intencija kompozitora sve je češće posredovana standardizovanim modelima izvođenja za koje se verovalo da obezbeđuju najadekvatniji model tumačenja muzike. Interpretativna referenca je tako preznačena i premeštena iz prostora nesigurnosti i neizvesne individualne potrage za idejom, ka manjoj ili većoj pouzdanosti njenog dostizanja kroz obraćanje konvenciji. Ipak, nesumnjivo je da je ovaj izvođački pristup uspostavio i novu estetiku zvuka koja je – iako često kvalifikovana kao "sterilna" u auditivnom i umetničkom smislu – zapravo sasvim korespondirala duhu vremena, te principima sveprisutne "političke korektnosti" sazdane na promociji standarda jednakosti i ravnopravnosti u kojima, paradoksalno, i sam umetnički glas progovara dikcijom najšire razumljivosti i prihvatljivosti, izlazeći pre u susret očekivanjima, nego što dejstvuje sa intencijom provokacije postojećeg poretka. Među savremenim pijanistima sa balkanskog prostora, ove odlike prepoznaju se i u interpretacijama Ivana Janakova, bugarskog umetnika koji besprekornom izvođačkom tehnikom i usmerenjem na najznačajnija dela repertoara, već petnaestak godina razvija uspešnu internacionalnu karijeru. Hvaljen kao umetnik koji literaturu zaodeva u gotovo perfektne zvučne kreacije, Janakov iz njih emanira dovoljno duha i karaktera, čineći ih tako komunikativnim prema slušaocima savremenog senzibiliteta naviknutim na auditivnu preciznost digitalnog doba. Pijanizam se u tom pogledu i kroz interpretacije Ivana Janakova, primetićemo, ukazuje kao refleksivna umetnost koja svoju aktuelnost obezbeđuje jednako u stilističkom koliko i onom skrivenijem senzibilitetu prema vremenu u kojem nastaje. 

Rođen u Sofiji u porodici muzičara, Janakov je najpre studirao na Nacionalnoj muzičkoj akademiji „Ljubomir Pipkov” u rodnom gradu, nakon čega odlazi u Njujork gde na Manes koledžu – u klasama Arkadija Aronova i Stefani Braun – završava master studije klavira i dirigovanja. Njegov nastup u resitalskoj dvorani Karnegi hola, u okviru poznate serije debitantskih koncerata, donosi mu nagradu ove institucije, te stipendiju za usavršavanje koje provodi na Akademiji Kiđana u Sijeni kod Mikelea Kampanele. Sumirajući period muzičkog obrazovanja, Janakov je u jednom intervjuu, međutim, istakao kako je njegov prvi privatni učitelj u Sofiji, Majer Frank, bio taj zahvaljujući kome je stekao tehničko znanje o instrumentu. „Dok sam živeo u SAD”, navodi, „imao sam potom i druge divne učitelje – poput Aronova. Moji profesori kontrapunkta, harmonije, muzičke istorije, istorije umetnosti tamo bili su ljudi ogromne opšte kulture. Putovali su, diplomirali na različitim mestima i naučili me stvarima koje se nisu učile u Bugarskoj...”

Započevši paralelne prakse pijaniste i dirigenta, Ivan Janakov se najpre na nacionalnim, a potom i na evropskim scenama afirmiše kao umetnik velikih ambicija zahvaljujući kojima često i iskoračuje iz polja striktno umetničkog delovanja, pokrećući takođe i brojne muzičke projekte. Tako je 2011. godine osnovao ansambl Londonski kamerni muzičari (London Chamber Players) sa kojim nastupa iz dvostruke pozicije soliste za klavirom i dirigenta, dok je kao dirigent simfonijske muzike debitovao 2013. godine sa Češkim nacionalnim simfonijskim orkestrom, nakon čega niže nastupe sa različitim ansamblima u Evropi, ali i Sjedinjenim Američkim Državama. Ipak, težište profesionalnog delovanja Janakova nalazi se na pijanističkom pozivu te je u svojim resitalima ili kao solista sa orkestrima do danas zabeležio nastupe u preko trideset trideset zemalja, između ostalog i na Dalekom Istoku i u Australiji. Čest je gost uglednih muzičkih festivala, te član žirija internacionalnih pijanističkih i dirigentskih takmičenja. 

Među kompozitorima prema kojima gaji poseban odnos izdvaja se Sergej Rahmanjinov čija je pojedina dela poput monumentalnog Trećeg klavirskog koncerta i studijski snimio sa Bugarskom filharmonijom i Najdenom Todorovim. U septembru 2024. godine u izdanju kuće Evidens izašao je i njegov album na kojem pored dela Franka i Hajdna izvodi i Rahmanjinovljeve Koreli varijacije. Ovom poznom delu ruskog kompozitora, ogrnutog osećanjem otuđenosti i lišenom uobičajenog lirizma, pijanista pristupa sa nadahnućem kojim uspeva da plastično istakne sve karakterne mene, zadržavajući onu distancu koja onogućava da ova interprtacija, ipak, ne bude i upadljivo subjektivna...

Pored solističkog angažmana, Janakov od 2022. godine deluje i kao član ansambla Four pianists koji čine po dvojica klasičnih i džez pijanista. Ovaj neuobičajen sastav koji kombinuje dva različita stilska idioma (često i u orkestarskoj pratnji), postigao je munjevitu popularnost u Bugarskoj te zabeležio sada već nekoliko nastupa u Nacionalnoj palati kulture u Sofiji pred hiljadama slušalaca, ali i gostovanja u Londonu i Ljubljani. Ipak, prevashodno posvećen klasičnoj literaturi Ivan Janakov repertoarski je najbliži muzici romantičara, te Betovena, kao i pojedinim autorima 20. veka, odnosno odabranim bugarskim kompozitorima poput Panča Vladigerova i Veselina Stojanova. Evidentan je njegov fokus na tehnički zahtevnija dela klavirske literature, te se Janakov svakako svrstava među virtuozne pijaniste, što ima udela u njegovoj popularnosti na nacionalnim, te prohodnosti na inostranim scenama. Njegov album sa delima Franca Lista objavljen 2019. godine samo potkrepljuje ovu tezu. Centralno mesto na izdanju zauzima Sonata u ha-molu, delo koje je Ivan Janakov predstavio u svom stilu precizne reprodukcije partiture ne posežući za bilo kakvim agogičkim, dinamičkim ili kakvim drugim iskoračenjima. O ovome svedoči i činjenica da je ova kompaktna i jezgrovita interpretacija jedna od najkraćih u diskografiji (nepunih 27, naspram uobičajenih oko 30 minuta trajanja dela). Kod Janakova, naime, nema poetskih zastanaka, ali ni dramske furioznosti koja bi interpretacije kvalifikovala kao "romantičarske". Naprotiv, njegov List je, pre bi se reklo, "korektan" u karakterizaciji, proizveden tehničkom superironošću koja se priklanja savremenim standardima izvođačkog puritanstva, odnosno onoj vrsti perfekcije koja obličje umetnosti danas više nego ikada ranije saobražava idealu tehnološki besprekorno modelovanog industrijskog proizvoda. Po tim karakteristikama Janakov nesumnjivo predstavlja pijanistu koji poseduje punu profesionalnu konkurentnost na međunarodnoj sceni, dok ga koncertni, ali i sve učestaliji pedagoški angažmani u rodnoj Bugarskoj gde neretko održava i majstorske kurseve, pozicioniraju kao jednog od najistaknutijih domaćih klavirskih umetnika i pedagoga, u svakom slučaju – pijanistu od kojeg se u narednim decenijama mogu očekivati još mnogi značajni rezultati.

Autor emisije: Stefan Cvetković