Pijanizmi Balkana – Zora Mihailović

Među našim pijanistkinjama koje su nakon godina života i rada u domaćoj sredini, karijeru nastavile da razvijaju u inostranstvu bila je i Zora Mihailović (1947‒2022). Jedna od najznačajnijih srpskih pijanistkinja kraja 20. i početka ovog veka, koja je od kasnih 1980-ih godina živela u Sjedinjenim Američkim Državama gde je ostvarila značajnu karijeru koncertnog muzičara i pedagoga, Zora Mihailović je u svetu stekla reputaciju o kojoj govore i brojne kritike u vodećim listovima. Njujorški koncertni pregled je tako njeno sviranje uporedio sa „...bravuroznim izlivima prožetim snagom i dostojanstvom”, dok je Los Anđeles Tajms ostavio svedočanstvo o tome da je na koncertu u ovom gradu Mihailovićeva pružila „briljantnu demonstraciju umetnosti klavira”. Američki Klavie uočava lirsku stranu njenog pijanizma kojom „postiže velike rezultate”, a londonski Tajms utisak jednog nastupa sumira naslovom „Impresivni Šopen”!

U vremenu koje je krajem prošlog veka na ovim prostorima bilo obeleženo burnim političkim događajima, a sa njima i opštom društvenom i kulturnom degradacijom, raskinute su veze sa mnogim domaćim umetnicima koji su u potrazi za mogućnošću punog profesionalnog delovanja svoja nova životna usidrenja pronašli daleko izvan granica domovine. I mada aktivna i uvažena kao muzičar i profesor u Beogradu tokom sedamdesetih i osamdesetih godina, Zora Mihailović je nakon odlaska u Sjedinjene Američke Države u domaćoj sredini poput mnogih drugih, ostala gotovo zaboravljena. Srećom, njeno aktivno studijsko delovanje koje se odvijalo u saradnji sa diskografskom kućom Kentaur rekords tokom ovog perioda ostavilo je dragoceno svedočanstvo njenog izvođaštva u zrelim godinama života, koje u hronologiji dopunjuje ranije snimke načinjene u Beogradu, zaokružujući tako sliku njenog razvoja i samog umetničkog zenita.

Rođena u Beogradu u porodici muzičara 1947. godine, Zora Mihailović je prve poduke iz klavira dobila od majke, profesorke klavira u Muzičkoj školi „Josif Marinković”, da bi je brz napredak kao izuzteno talentovanu devojčicu odveo na Fakultet muzičke umetnosti gde je diplomirala u klasi Dušana Trbojevića kao do tada najmlađa studentkinja ove institucije. U sedamnaestoj godini imala je prvi javni nastup kao solistkinja sa Beogradskom filharmonijom, i već naredne godine odlazi u Rim na Akademiju Santa Ćećilija gde nastavlja usavršavanje kod nekih od najistaknutih tamošnjih pijanista. Kako je sama istakla: „Možda je najvažniji trenutak u mojoj karijeri bio odlazak u Italiju i rad sa Karlom Cekijem i drugim poznatim muzičarima. Voleli su me i to je bila ogromna stvar za mene. Svirala sam u velikim i malim dvoranama sa neverovatnim ljudima. Divno je imati podršku drugih koji prihvataju i iskreno vole ono što radiš. Vreme provedeno u Rimu ostavilo je u meni neke od najdivnih uspomena”. U ovo vreme Mihailovićeva dolazi i u kontakt sa pijanistom Danijelom Polakom, ali i legendarnim Arturom Benedetom Mikelanđelijem sa kojima takođe dobija dragocenu priliku da radi.

Nakon povratka iz Rima, Zora Mihailović pet godina provodi kao korepetitor u Beogradskoj operi, a potom prelazi na Fakultet muzičke umetnosti gde dobija klasu i deluje punih petnaest godina, izvevši više generacija studenata. Sredinom 1980-ih sa porodicom se seli u London, a potom, 1989. godine u Los Anđeles, gde se trajno nastanjuje. U novoj sredini, Mihailovićeva dobija angažman gostujućeg profesora na Školi za muziku Univerziteta Južne Kalifornije, a za zatim i na Univerzitetu Fulerton i Kalifornijskom institutu za umetnost, Njujorškom univerzitetu i Univerzitetu Arizone. U isto vreme Zora Mihailović aktivno svira, te ostvaruje brojne nastupe širom Sjedinjenih Američkih Država, ali i u Zapadnoj i Istočnoj Evropi. Dovoljno je pomenuti samo neke od dvorana u kojima je tokom karijere zabeležila solističke ili koncerte sa orkestrima poput londonskog Vigmor i Rojal festival hola, amsterdamskog Konserhebaua, njujorškog Karnegi hola, dvorane Vašravške filharmonije i brojnim drugim. Kao pijanistkinja širokog dijapazona interesovanja izvodila je dela svih epoha, sa posebnim akcentom na kapitalnim delima romantizma, o čemu svedoče programi njenih resitala u kojima se, ilustracije radi, nalaze različiti ciklusi Šumana, potom druga i treća Šopenova sonata, ali i Sonata broj 2 u be-molu, opus 36 Sergeja Rahmanjinova koju je izvodila kao jedno od zaštitinih dela svog repertoara, te takođe i snimila 2000. godine za Kentaur rekords, za album posvećen ovom kompozitoru. Ova interpretacija dela Rahmanjinova Zore Mihailović je jezgrovita u uznemirenim pasažima, tehnički briljantna i egzaktna u komponovanju zvučnih planova. U duhu, ona prikazuje sve odlike njenog plahovitog temperamenta koji "ispod površine" otkriva njen po karakteru "ozbiljan" pristup muzici ruskog romantičara. Postoji u ovome jedna naročita osobenost koja izvođaštvu Zore Mihailović daje auru vrhunske umetnosti – sposobnost da bude emocionalno snažna, ali bez zapadanja u zvučnu hipertrofiju ili naglašenu afektaciju. Njena emocija je iskrena, ali materijalizacija za instrumentom vođena je imperativom potpune estetske uobličenosti ideje. "Zdrav" pijanizam bujnog kolorita ‒ u poetičkom smislu proživljenih osećanja koje sugestivno plasira za instrumentom ‒ otkriva Zoru Mihailović kao jednu od pijanistkinja svetskog kalibra, koja je svakako zavredila daleko veću pažnju nego što ju je za života stekla, posebno u našoj sredini.

Svestrano angažovana kao pedagog i član brojnih žirija na pijanističkim takmičenjima širom sveta, Zora Mihailović je afirmaciju u stručnim krugovima stekla i kao studijski muzičar. Osim nekomercijalnih snimaka koje je ostvarila u vreme dok je živela u Beogradu, ali i jednog albuma za PGP RTS sa Drugim klavirskim koncertom Rahmanjinova i Simfonijskim varijacijama Sezara Franka realizovanih sa Beogradskom filharmonijom i Emilom Tabakovim, Zora Mihailović je snimila još nekoliko albuma za američku nezavisnu diskografsku kuću Kentaur rekords. Ovi albumi koncipirani su kao monografski – posvećeni po jednom autoru sa izborom odgovarajućih dela: Mocartovim sonatama, zatim Muzičkim momentima i Drugoj sonati Rahmanjinova, Intermecima i Trećoj sonati Johanesa Bramsa, ali i klavirskoj muzici malo izvođenog Antona Rubinštajna. Ovim izdanjima pridružuje se i onaj posvećen Frederiku Šopenu, na kojem je Zora Mihailović ostavila svoje interpretacije druge i treće Sonate poljskog romantičara. U emisiji ćemo reprodukovati upravo integralan snimak Treće sonate u ha-molu opus 58, objavljen 1996. godine. Odlučno otvaranje prvog stava te isticanje segmenata sonatne forme, odnosno tehničkih promena unutar muzičkog toka, otkrivaju posebnu pažnju koju je Mihailovićeva posvećivala samoj strukturi muzike. Ekonomičnost agogike nadomeštena je bujnošću dinamike i reljefnošću zvuka koji sa sobom nose jake emocionalne otiske. U pitanju je Šopen prilagođen savremenom instrumentu, ali i senzibilitetu ovog vremena – dramatično zapaljiv na jednoj strani, te odmereno intiman na drugoj.

Autor emisije: Stefan Cvetković