Pijanizmi Balkana – Dušan Trbojević

O doprinosu Dušana Trbojevića (1925‒2011) srpskom pijanizmu moglo bi se danas – bezmalo stotinu godina od rođenja umetnika – govoriti iz različitih uglova: onog imanentno muzičkog, iz kojeg bi se moglo sagledati majstortsvo njegovog pijanističkog stila odnosno osobenost zvučnog izraza, ali i iz onog drugog ugla koji Trbojevićevu praksu osvetljava u kontekstu vremena i sredine u kojoj je živeo i radio. U prvom slučaju reč je o umetniku najviših profesionalnih standarda, jednom od naših prvih, autohtonih pijanista koji su domaće izvođaštvo podigli na internacionalno konkurentan nivo, dok se u drugom, njegova razgranata delatnost promovisanja muzike u domenu pisane reči i koncertnih predavanja ukazuje kao prosvetiteljska u vremenu punog zamaha širenja kulture u svim pravcima društva u decenijama nakon Drugog svetskog rata.

Rođen 1925. godine u Mariboru, Trbojević je rano pokazao muzički talent, ali su brojne selidbe u periodu detinjstva uslovile da sa sistematičnim muzičkim obrazovanjem započne tek po dolasku u Beograd, neposredno po oslobođenju, kada se na Muzičkoj akademiji upisuje na odsek za kompoziciju kod Milenka Živkovića, i klavir u klasi Milke Đaje, istaknutog klavirskog pedagoga i nekadašnje učenice Isidora Filipa u Parizu. Nakon završenih studija na oba smera 1951. odnosno 1953. godine, Trbojević dobija stipendiju za trogodišnje usavršavanje u Londonu, na Kraljevskom koledžu za muziku, i potom na Kraljevskoj muzičkoj akademiji kod Kendala Tejlora. Ovaj veliki britanski pijanista i pedagog, čija profesionalna genealogija seže unazad do Johanesa Bramsa i Feruča Buzonija, ostvariće ključni uticaj na mladog umetnika koji se u novoj sredini po prvi put susreo sa dahom velikog muzičkog sveta. Došavši iz zemlje koja je tek utirala put muzičkom profesionalizmu na polju izvođaštva, i u kojoj je koncertna scena u velikoj meri bila određena koliko specifičnom političkom orijentacijom zemlje u godinama po oslobođenju, toliko i opštim (nezavidnim) nivoom muzičke kulture, Trbojević je u Londonu dobio priliku ne samo za poduku, već i za susret sa najvećim imenima svetske muzičke scene

Po povratku u Beograd, Trbojević započinje razgranatu profesionalnu praksu, na jednoj strani kao asistent na Muzičkoj akademiji, a na drugoj kao koncertni muzičar – solista i kamerni pratilac, posebno sa basom Miroslavom Čangalovićem sa kojim će 1957. godine otpočeti izuzetno blisku i plodnu višedecenijsku saradnju. Raznovrsni muzički afiniteti Trbojeviću će otvoriti vrata turnejama van zemlje tokom kojih će kasnih 50-ih i ranih 60-ih nastupati u brojnim evropskim zemljama poput tadašnje Čehoslovačke, Francuske, Sovjetskog Saveza, Mađarske i Rumunije, a tokom 1965. i 1966. kao Fordov stipendista i u Sjedinjenim Američkim Državama, gde će u Njujorku i drugim gradovima nastupati držeći resitale i tematska predavanja. Na stranicama „Politike ekspres” od 10. septembra 1966. godine ostalo je zabeleženo:
„Beogradski pijanista Dušan Trbojević boravi već nekoliko meseci u Sjedinjenim Američkim Državama. U Honolulu na Havajima nedavno je sudelovao na dva koncerta na festivalu Umetnosti dva sveta. Na prvom je izveo Sonatinu Vasilija Mokranjca, za koju je kritika napisala da je odsvirana ’briljantno i sa velikom osećajnošću’. Na drugom koncertu Trbojević je svirao dela Tajčevića, Slavenskog, Peričića i Radenkovića (…) kao prvi jugoslavenski muzičar koji je nastupao u ovom delu sveta.”

Samo godinu dana ranije, povodom izvođenja Listove Sonate u ha-molu, kritika u Bratislavi piše da se Trbojević tamošnjoj publici predstavio kao „pravi majstor instrumenta” prvorazredne tehničke pripremljenosti, dok je Branko Dragutinović povodom beogradskog koncerta na kojem se predstavio u ulozi soliste u Betovenovom Petom klavirskom koncertu, zabeležio da je pijanista podelio „intimni i duboki doživljaj muzike i radost muziciranja kroz koju prosijava široka i topla humanost”.

Među napisima iz godina profesionalnog uspona Dušana Trbojevića izdvaja se i kritika Rumunskog lista „Orisano” u kojoj je 1963. godine zabeleženo da je Trbojevićeva interpretacija Grigove Sonate bila tako nadahnuta da je pred slušaocima ovaplotila esenciju muzike ovog norveškog kompozitora. „Energično izvođenje puno temperamenta smenjivalo se sa nežnom poezijom. Nije to bilo samo virtuozno izvođenje, nego sâma muzika…” U emisiji ćemo između ostalih dela reprodukovati i Trbojevićevo tumačenje date Grigove Sonate u e-molu opus 7.

Tokom skoro šest decenija aktivnog koncertnog delovanja, Trbojević je održao blizu dve hiljade koncerata širom Evrope, te u Iranu, Egiptu, Kini, Indiji, Sjedinjenim Američkim Državama, Kubi i Meksiku, što ga svrstava među naše prve pijaniste globalne, internacionalne karijere. Međutim, sa ne manjim entuzijazmom Trbojević je tokom života kontinuirano bio posvećen i društveno angažovanom radu, nastupajući širom nekadašnje Jugoslavije, neretko i po manjim mestima, priređujući i koncertna predavanja za radnike, ali i za decu. Širok repertoar Dušana Trbojevića obuhvatao je kapitalna dela solističke klavirske i kamerne muzike, kao i čak dvadeset tri klavirska koncerta autora različitih epoha od baroka do dvadesetog veka. Naročiti afinitet gajio je prema delima srpskih autora, među kojima je muzika Vasilija Mokarnjca – Trbojevićevog dugogodišnjeg kolege i prijatelja – za pijanistu imala sasvim specifičan, intiman značaj. Kultno delo srpske klavirske muzike – Odjeke komponovane 1973. godine Mokranjac je posvetio upravo Dušanu Trbojeviću, a u emisiji ga reprodukujemo sa jednog od najranijih snimaka koji se čuva u fonoteci Radio Beograda. Diskografija Dušana Trbojevića koja naime broji pet gramofonskih ploča i jedan kompakt-disk samo je deo zvučne zaostavštine ovog pijaniste koju dopunjuju i nekomercijalni materijali realizovani za potrebe Radio-televizije Beograd.

Premda je tokom pijanističkog obrazovanja u Beogradu i Londonu primio izvođačka znanja različitih porekla, čini se da je posredstvom Kendala Tejlora na Trbojevića najveći uticaj imala nemačka pijanistička škola. Ona se ispoljila u upadljivoj jasnoći izlaganja muzičkih misli i potcrtavanju preglednosti muzičke forme izvođenog dela, ali takođe i u intonativnoj čistoći zvuka koju je pijanista postizavao suzdržanom pedalizacijom. Trbojevićev zvuk nije masivan, već pre stilizovan sa merom i ukusom saobraženim karakteru i ’poruci’ samog dela koju on pronalazi u egzaktnoj reprodukciji muzičkog zapisa. U tom pogledu, Trbojević ne zalazi u prostor punije zvučne kolorizacije, već više insistira na monohromatskim vrednostima sličnim grafici ili ctrežu u likovnim umetnostima. Jedna od njegovih prepoznatljivih osobenosti jeste transparentna muzička dikcija i jasno usmerena naracija koja ga otkriva kao pijanistu koji prednost daje pre horizontalnom izlaganju muzičkog toka, nego istraživanju mogućnosti ozvučavanja vertikalnih slojeva partiture. Izražen temperament koji je ispoljavao uvek živim pulsom (često i u nešto oštrijem tonu), nikada međutim, nije bio uperen u svrhu stvaranja spoljnog efekta, već isključivo radi adekvatne prezentacije samog dela.

Autor emisije: Stefan Cvetković