Pijanizmi Balkana – Rena Kirijaku

Muzička emancipacija Grčke u epohi nacionalnog uspona, nakon oslobođenja od vekovne turske vladavine, bila je sve do prvih decenija 20. veka obeležena divergentnim tendencijama da se na jednoj strani uspostavi nacionalni muzički stil i model obrazovanja, odnosno da se na drugoj, muzička kultura izgradi pod inostranim uticajima. Osnovan 1871. godine, Atinski konzervatorijum je ovu dihotomiju, tipičnu za mlade nacije okrenute potrazi za samodefinisanjem na margini evropskog kulturnog prostora, specifično oličio u otvaranju dva odseka: za violinu i flautu – instrumenata koji su trebali da reprezentuju antičke estetičke principe dionizijskog i apolonijskog u muzici. Dolaskom Georgiosa Nazosa, nemačkog đaka, na čelo Konzervatorijuma 1891. godine, nastupa i period naglašene germanizacije nastavnih kurikuluma, koji su osim otvaranja odseka za većinu modernih zapadnih instrumenata uključili i masovnije dovođenje inostranog nastavnog kadra, indikativno – upravo iz Nemačke. I mada je sve do 1934. godine i Nazosove smrti broj stranaca među profesorima prevazišao šezdeset, od kojih su većina bili pijanisti, standardi instrumentalne nastave ostali su za opšte pojmove relativno niski. To i jeste bio glavni razlog što su oni najtalentovaniji grčki studenti nakon prvih muzičkih koraka načinjenih na domaćem tlu dalje školovanje nastavljali u evropskim muzičkim centrima. U periodu između dva svetska rata među njima je bila i Rena Kirijaku (1917–1994), jedna od najznačajnijih grčkih pijanistkinja 20. veka. Zanimljivo je da njen afinitet za komponovanje (koji će izraz pronaći u nekoliko uspelih ostvarenja) ipak nije naišao na pozitivan odjek u matičnoj sredini, što će je definitivno okrenuti isključivo pijanističkom pozivu. Individualan stil sviranja i repertoarski fokusi ka manje istraženoj klavirskoj literaturi izdvojili su Renu Kirijaku među one pijaniste koji su se u proteklom veku kretali po slabije utabanim stazama rubova muzičkog kanona, a to su za ovu pijanistkinju u prvom redu bili integralni klavirski opusi Feliksa Mendelsona i Emanuela Šabrijea, odnosno brojna dela Antonija Solera, Džona Filda, Jana Duseka, Gabrijela Forea i drugih kompozitora čija je tumačenja takođe i beležila na albumima. Ostvarivši značajnu međunarodnu karijeru, Rena Kirijaku je tokom života stekla široko priznanje zauzevši istaknuto mesto na internacionalnoj sceni. Delujući jednako aktivno u rodnoj Grčkoj, regionu, koliko i širom kontinenta, ona je jedna od najmarkantnijih pijanistkinja koja je svojom biografijom i dometima balkanski prostor kao svoje zaleđe iscrtala na mapi evropskog pijanizma.

Rođena 1917. godine u Iraklionu na Kritu kao ćerka poznatog arhitekte Dimitrosa Kirijakua, Rena je veoma rano iskazala muzičke sposobnosti i u šestoj godini održala svoj prvi javni nastup. Bilo je to 1923. godine u koncertnoj dvorani Parnasos u Atini gde je, iznenađujuće za sve prisutne, izvela svoje kompozicije, kako je ostalo zabeleženo – dečja ostvarenja programskog karaktera i romantičarskog senzibiliteta. Stekavši pohvale i preporuke profesionalnih muzičara da adekvatnije obrazovanje nastavi u nekom od većim muzičkih cenatara, Rena Kirijaku sa roditeljima odlazi najpre u Pariz gde njen nesvakidašnji talenat prepoznaju Šarl Riše i Vensan Dendi koji čak izjavljuju da je u pitanju muzički genije. Studije muzike, međutim, započinje u Beču kod Riharda Štura i Paula Vajngartnera, učenika Emila fon Zauera, a 1930. godine ih nastavlja na Pariskom konzervatorjumu u klasi Isidora Filipa, istaknutog francuskog pijaniste koji je po priznanju Rene Kirijaku izvršio i najveći uticaj na oblikovanje njenog izvođačkog stila. Kod Filipa će i okončati studije, uz nagrade za izvođenje Druge Šopenove sonate i Simfonijskih etida Roberta Šumana. Ova priznanja prestižne institucije kakav je Pariski konzervatorijum, otvorila su joj tokom 1930-ih godina vrata koncertnih dvorana Evrope i Sjedinjenih Država na kojima osim standardne literature često izvodi i sopstvena dela, promovišući ih kao deo programa ili biseva. Nakon Drugog svetskog rata, ugovor koji potpisuje sa francuskom koncertnom agencijom Office Théâtral Européen obezbediće Reni Kirijaku višegodišnje angažmane koji je definitivno ustoličuju na međunarodnoj sceni, dok je pozitivne kritike porede sa najistaknutijim pijanistima tog vremena. Tokom 1960-ih, pijanistkinja se posebno agilno okreće i praksi studijskog snimanja, uverena da su diskografska izdanja jedina sredstva kojima njene interpretacije mogu trajno ostati u svesti publike.

Među najvrednijim tonskim zapisima koje je Rena Kirijaku realizovala tokom ovog perioda jesu i Ozbiljne varijacije Feliksa Mendelsona. Ovaj snimak prezentuje esenciju pijanističkog izraza umetnice utemeljenog na bogatoj kolorističkoj paleti klavirskog zvuka i elastičnom fraziranju koji zajedno ostvaruju zavodljiv utisak u ponečemu neortodoksnog načina sviranja. Eteričnost koja ne izostaje ni u dramskim momentima definitivno je refleksija načela francuske pijanističke škole čije su odlike upravo kolorizam, fluentnost, razuđenost dinamike i česta agogička mikropomeranja koja imaju funkciju pojačavanja naracije.

Bogatu koncertnu karijeru koju je ova umetnica razvijala na svetskim scenama tokom gotovo pet decenija, sve do smrti 1994. godine u Atini, pratili su nastupi sa vodećim orkestrima poput Londonske filharmonije, Bečkog i Berlinskog simfonijskog orkestra, te dirigentima Dimitrijem Mitropulosom, Džordžom Šoltijem, Hansom Svarovskim i mnogim drugim, a jedan aspekt njenog angažmana uključivao je i učešća u žirijima velikih konkursa poput Međunarodnih pijanističkih takmičenja u Montralu i Ženevi, kao i godišnjeg takmičenja Pariskog konzervatorijuma na kojem je i sama bila laureat u vreme studija. O njenoj širokoj afirmaciji i prizanju, pored brojnih pozitivnih kritika i uvrštavanja u kanon pijanizma 20. veka svedoče i prestižna odlikovanja poput Ordena Britanske imperije koji joj je doneo zvanje Dame, zatim Viteza francuske Legije časti, ali i ordena Svetog Save koji joj je dodeljen u Beogradu.

Pomno interesovanje koje je Rena Kirijaku pod uticajem Isidora Filipa razvila za manje poznate ili skrajnute muzičke autore 19. i ranog 20. veka postalo je među diskofilima jedna od glavnih "spoljnih" poveznica sa njenim imenom. U vremenu diskografske postavke "pouzdanog" znanja o muzičkom kanonu, ova pijanistkinja je bila među prvima koja je snimila kompletan klavirski opus Emanuela Šabrijea. Bilo je to 1966. godine za američkog izdavača Voks rekords na šest el-pi albuma, a umetnički dometi ovih snimaka po mišljenju pojedinih kritičara nadmašuju interpretacije Marsel Mejer, Paula Badure-Škode i Artura Rubinštajna. Možda i ne treba da čudi što je upravo svojom razuđenom melodikom, protkanom humorističkim idiomom i karikaturalnim muzičkim karakterima podržanim nepravilnim ritmičkim obrascima, Šabrijeova muzika posebno pogodovala pijanizmu Rene Kirijaku. Francusko zaleđe njenog izvođačkog znanja nesumnjivo je imalo presudnog značaja za to da muzika ovog romantičara pod njenim prstima prozvuči na, čini se, posebno autentičan način.

Pored Šabrijeovih Pitoresknih komada u emisiji ćemo reprodukovati i snimak Koncerta za klavir i orekstar broj 1 u ge-molu Feliksa Mendelsona koji je ova pijanstkinja načinila 1961. godine sa Simfonijskim orkestrom Vestfalije i Hubertom Rajhertom. Ovo okretno ranoromantičarsko delo ispunjeno dramatikom i virtuozitetom karakterističnim za brojna dela kompozitora datog perioda, Rena Kirijaku izvodi uz zavidnu tehničku briljantnost i nepretencioznu liričnost bogatog tonskog spektra.

Autor emisije: Stefan Cvetković