Sto pedeset godina od rođenja Morisa Ravela

Uz Kloda Debisija najznačajniji stvaralac impresionističke provenijencije, Ravel je u svom nevelikom, ali vanredno vrednom klavirskom opusu propustio različita strujanja francuske muzike prvih decenija 20. veka. Na tragu francuske muzičke idiomatike koju uobličavaju Frank, Sen-Sans, Fore i Šabrije, te osloncu na pijanističke domete Franca Lista, Ravel stvara osobeni klavirski stil koji po prefinjenosti i inovativnosti izraza, ali i tehničkom majstorstvu postavlja paradigmu rane modernističke originalnosti u nacionalnim okvirima. Tematski svestraniji od Debisija, Ravelov jezik je eklektičan u spoju elemenata impresionističkog i neoklasičnog stila, te u karakternom rasponu od otmene sentimentalnosti do otvorene groteske, često jukstaponirane i u okvirima istog muzičkog toka. Baskijac po poreklu, Ravel na autentičan način francuski impresionizam prožima španskim muzičkim elementima izraženog igračkog pulsa, nadahnjujući superiornu virtuoznost koja postavlja do tada nepoznate tehničke izazove pred izvođača. Ravelova fascinacija prošlošću, koju on nastoji da oživi pozivanjem na stare muzičke forme, još jedan je segment njegovog bogatog poetičkog mozaika. Na drugoj strani, njegova intelektualna pronicljivost vodi ga mitologizaciji prirode koja u njegovom impresionističkom sazvučju dobija mističan i visoko poetičan efekat. Sve ove okolnosti odredile su individualizovani odnos prema stvaralačkom činu u susretu sa svakim novim izvorom inspiracije, te u Ravelovom opusu svako delo izrasta kao neponovljiva i unikatna tvorevina.

Trostavačni ciklus Gaspar noći iz 1908. godine, komponovan prema tri poeme iz istoimene zbirke francuskog romantičarskog pesnika Alojzija Bertrana, predstavlja kompozitorove onoričke muzičke slike tri različite teme, a to su ljubavni zanos vodene vile Ondine prema ovozemaljskom čoveku, zatim turobni prikaz Vešala smeštenih na horizontu zalazećeg sunca, i kao finalna, košmarna slika igre grotesknog, montruoznog goblina Skarba na mesečini. Želeći da stvori, kako je sam izjavio, „karikaturu romantizma”, Ravel je posegao za složenim tehničkim zahvatima na klaviru koji po težini nadmašuju Listova dela, ali se oslanjaju i na neposrednu inspiraciju – Orijentalnu fantaziju „Islamej” Milija Balakirjeva. Gaspar noći stoga predstavlja delo neprevaziđenog virtuoziteta, ali što je još važnije – muzičko ostvarenje magične poetske vrednosti.

Uspon neoklasičnih tendencija koji je u francuskoj muzici tokom druge i treće decenije XX veka bio odraz traganja za novim obrascima stvaralaštva suprotstavljenim konglomeratu romantizma, ekspresionizma i impresionizma, u prvom redu bio je manifestovan interesovanjem kompozitora za starije slojeve nacionalne muzičke istorije. Ovaj pokret predstavljao je, naime, simptom nacionalnog osvešćenja koje je za francusko društvo imalo katarzičan značaj posle bolnog poraza od Nemaca u Francusko-pruskom ratu 1870. godine i koje je, konačno, u godinama nakon pobede u Prvom svetskom ratu doživelo svoje puno ostvarenje. Otklon od germanski uobličenih romantičarskih obrazaca muzičkog izraza 19. veka u čijoj je pozadini prepoznavana ideološka matrica odgovorna za sukob svetskih razmera, vodio je onome što je francuskoj umetnosti nakon Velikog rata bilo manifestovano kroz red i jednostavnost izraza, objektivnost nasuprot subjektivnosti, jezgrovitost naspram opširnosti i na posletku, kroz oblikovanje autentičnog nacionalnog modela.

Ove tendencije srećno su se poklopile sa Ravelovim ličnim interesovanjima, odnosno simpatijama za muzičku prošlost kao izvor inspiracije, pa se njegova svita Kuprenov grob, komponovana između 1914. i 1917. godine, može posmatrati i kao jedna stanica na individualnom stvaralačkom putu, i kao refleksija opštih tendencija u ranoj francuskoj modernističkoj muzici ovog perioda. Ciklus međutim samo simbolički evocira uspomenu na Kuprena, predstavljajući omaž širem krugu francuskih stvaralaca 18. veka, kao i osvrt na baroknu formu svite. Pisani savremenim muzičkim jezikom, stavovi svite simuliraju obrasce odgovarajućih stilizovanih igara, pa Ravel tako klavirsku baroknu ornamentiku boji impresionističkim sazvučjima, hromatikom ili modalnim harmonijama.

Evo samih Ravelovih reči o Koncertu in Ge za klavir i orkestar koji je komponovan između 1929. i 1931. godine: „Moja jedina želja bila je da napišem jedan pravi koncert, odnosno, briljantno delo, koje jasno ističe virtuoznost soliste, da bude briljantan, a da pritom ne teži da bude dubok ili da teži dramskom efektu. Za model sam uzeo dvojicu muzičara koji su, po mom mišljenju, najbolje ilustrovali ovu vrstu kompozicije: Mocarta i Sen Sansa. Zbog toga koncert, koji sam prvobitno mislio da nazovem Divertimento, sadrži tri uobičajena dela: početni stav Alegro kompaktne klasične strukture, središnji Adađo u kojem sam želeo da odam poseban omaž „sholastici”, a u koju sam pokušao da napišem što sam bolje mogao; i zaključni, živi stav u obliku Ronda, takođe zamišljen u skladu sa rigidnom formalnom tradicijom.”

Prožet baskijskim igračkim ritmovima, ali i elementima džeza, ovaj koncert je premijerno izveden 1932. godine u interpretaciji Orkestra Lamure i Margarit Long kojoj je i posvećen, a danas je jedno od omiljenih dela pijanističkog repertoara moderne epohe.

Autor Stefan Cvetković