Prostori pijanizma – Paul Badura-Škoda

Među činiocima koji su imali presudnog uticaja na profilizaciju pijanizma tokom 19. i 20. veka, nalazio se sam instrument sa čijim su burnim razvojem neposredno korespondirale kako stvaralačka, tako i izvođačka praksa. Za razliku od većine drugih izvođačkih disciplina, specifičnost istorijskog razvoja pijanizma leži upravo u kontinuiranom suočavanju sa promenama u konstrukciji, mehanici i izražajnim mogućnostima klavira. Odnos izvođačke prakse i instrumenta tako se od samih početaka utemeljio u ’začaranom krugu’ međusobnih uticaja unutar kojih su zahtevi pijanista podsticali razvoj klavira, upravo onoliko koliko je i njegovo usavršavanje otvaralo nove prostore kreativnosti, odnosno pomeralo poetičke i estetičke aspekte umetnosti pijanizma. Dinamika međuzavisnosti instrumenta i njegove upotrebe, od kraja 19. veka dodatno je bila obeležena ideološkom matricom modernizma centriranom na diskursu progresa, odnosno njenom slavljenju tehničko-tehnoloških sredstava kao pokretača sveopšteg napretka. Na polju pijanizma to je, naime, za posledicu imalo evidentnu fetišizaciju modernog klavira kao instrumenta koji u epohi svoje pune afirmacije (i neprestanog tehničkog usavršavanja) na koncertnom podijumu odmenjuje sve svoje prethodne istorijske varijante ili preteče. Preovlađujuće uverenje aktera epohe da je usavršeni zvučni i izražajni dijapazon modernog klavira kadar da ispuni sve pretpostavljene želje i intencije kompozitora prošlosti za instrumentom snažnije sonornosti i većeg tonskog varijabiliteta – bilo da se tu mislilo na Baha i čembalo, Mocarta i fortepijano ili Šuberta i njegovu ranu bečku varijantu klavira – imalo je značajne konsekvence na estetsko preoblikovanje dela onih ranijih stvaralaca koji su izvorno komponovali za druge i drugačije tipove instrumenata sa dirkama. Iz estetske ’uniformizacije’ muzičkih dela različitih epoha ostvarivane zvukom modernog klavira, mogao bi se takođe iščitati simptom modernističkog, aistorijskog. otklona od prošlosti, kao težnja ka stvaranju ’univerzalnog jezika’. U reproduktivnoj praksi poput pijanizma to je podrazumevalo ne samo stilističku standardizaciju izvođenja, već i unifikaciju samih materijalnih sredstava na kojima su pijanisti izvodeći literaturu različitih epoha uobličavali estetske norme interpretacije, odnosno kreirali takav jedan ’univerzalni jezik’.

Ipak, u samom srcu progresom obojene epohe, sredinom 20. veka izrasta pokret koji će označiti negaciju ovih principa i kao sopstveni program proklamovati okretanje ’zaboravljenoj’ istoriji, te potragu za istorijski argumentovanom autentičnošću. To je pre svega značilo napuštanje savremenih instrumenata i potragu za originalnim klavirima epoha u kojima je nastajala literatura koja se oživljava u sadašnjosti. Među pionirima ovog pokreta koji će tokom druge polovine 20. veka steći veliki broj sledbenika, bio je austrijski pijanista Paul Badura-Škoda (1927–2019). Njegovi poduhvati izvođenja dela klasicizma i ranog romantizma na autentičnim klavirima epohe imali su revolucionarni odjek, nudeći sasvim neočekivani, novi susret sa poznatim delima klavirske literature. Daleko od savremenih zvučnih standarda koju su oblikovali moderni instrumenti, interpretacije Paula Badure-Škode razotkrile su daleko neposredniji uvid u ’stvarni’ zvučni svet Mocarta, Betovena i Šuberta. Među njegovim kapitalnim projektima, nalazi se i snimak svih Betovenovih klavirskih sonata, ostvaren na različitim varijantama klavira na kakvim je kompozitor u eri burnog razvoja instrumenta početkom 19. veka stvarao svoja dela. Kako se u knjižici izdanja navodi, „Za kompletno snimanje Betovenovih klavirskih sonata, Badura-Škoda je odabrao sedam instrumenata tog perioda. Instrumenti iz perioda su ponekad žrtve nasumične konzervacije i ishitrene ili beskrupulozne restauracije. Ipak, najbolji od njih poseduju neponovljiv zvuk, gotovo nezamislivo bogatstvo boja i neodoljiv šarm. To i jeste razlog zašto pijanista svira isključivo na originalnim instrumentima, prihvatajući rizik za poteškoće u donošenju očekivane poetičnosti i blistavila zuka.”

Rođen 1927. u Beču gde i otpočinje učenje klavira, Badura-Škoda je nakon brzog napretka sa dvadeset godina osvojio prestižnu nagradu na Austrijskom državnom muzičkom takmičenju 1947, te dobio stipendiju za usavršavanje kod slavnog švajcarskog pijaniste Edvina Fišera. Rad sa Fišerom biće ključan za umetničko sazrevanje mladog pijaniste, te ga primećuju Vilhelm Furtvengler i Herbert Karajan koji ga pozivaju da nastupi na nekoliko koncerata tokom 1949. godine. Ti angažmani, učiniće Paula Baduru-Škodu gotovo preko noći naširoko poznatim. Od tada, ovaj pijanista započinje internacionalnu solističku karijeru, te sa još dvojicom generacijskih kolega Fridrihom Guldom i Jorgom Demusom biva obeležen kao član „Bečke trojke” koja je označila je proboj autrijskog pijanizma na svetsku scenu. Tokom više od šest decenija karijere, Badura-Škoda je pasionirano bio posvećen proučavanju i izvođenju dela kompozitora bečkog klasicizma i ranog romantizma. Njegov širi koncertni repertoar ipak obuhvata znatno veći broj autora različitih epoha, čija je dela zabeležio na više od dve stotine (!) ploča i kompakt-diskova, a među kojima se mogu pomenuti sve 24 Etide Frederika Šopena ili Gaspar noći Morisa Ravela, koji su stekli antologijsku vrednost.

O tome da je u interpretativnim sposobnostima Paula Badure-Škode bilo istinske univerzalnosti i širine govori ne samo dati diskografski obim, već činjenica da je tokom karijere ista dela svirao, pa i tonski beležio na različitim instrumentima, uključujući i savremene klavire. Time je pokazivao odlike moderniste okrenutog utopističkoj potrazi za ’istinom’ muzičkog dela za kojom je tragao među njegovim najrazličitijim zvučnim potencijalnostima. Iako se diskografija Badure-Škode uglavnom vezuje za manje poznate izdavače (najverovatnije zbog toga što su mu oni nudili veću slobodu za eksperimente sa različitim instrumentima), treba istaći da je taj diskografski opus imao širok odjek, stekavši veliko priznanje stručne javnosti i publike. Hvaljen po svojoj rafiniranoj pijanističkoj tehnici, Badura-Škoda u interpretacijama spaja oživljavanje autentičnog izraza dela sa intelektualnim pristupom jednog istinski zainteresovanog tragaoca. Kao upečatljiva odlika njegovih interpretacija, primetna je težnja ka jasnom strukturisanju muzičkog toka koje ostaje suvereno i pored sveprisutnog, mada kontrolisanog emocionalnog afektiranja, evidentnog pre svega u odsečnom ritmu i izraženijim agogičkim gibanjima. Njegove interpretacije nose istinsku iskru životnosti najčešće ostavrenu ekspresivnim plasmanom zvuka.

Autor emisije: Stefan Cvetković