Prostori pijanizma – Rejmond Levental

„Moje prvo upoznavanje sa Rejmondom Leventalom doglodilo se na času klavirske literature na Muzičkoj školi Menhetn u septembru 1977. Pre toga poznavala sam ga samo po njegovoj reputaciji koncertnog pijaniste i radovala sam se ovom susretu. Na zaprepašćenje nas učenika, prva dva časa sa njim, umesto klaviru bila su posvećena vokalnom belkantu Marije Kalas. Čuli smo dirljiv omaž pevačici dok smo slušali o uticaju belkanto opere na muziku Šopena i Lista. Tek naredne nedelje prešli smo na literaturu za klavir i rekla bih da je Levental o njoj znao više od bilo koga koga sam ikada srela. Već nakon ovih prvih susreta odlučila sam da promenim klasu, i sećam se da je ovaj izbor naišao na upitne poglede, podrugljive primedbe, cvokotanje jezikom i iskreni smeh. Otišla sam, međutim, za svojom intuicijom i radila sa Rejmondom sve do njegove smrti, 1988. godine. Mnogo kasnije, prilikom jedne posete, uočila sam fotografiju Marije Kalas kako visi u njegovom domu. To me je vratilo na prvi čas i pitala sam se da li se on poistovećivao sa njom? Oboje su rođeni iste 1923. Ona je bila ključna u oživljavanju belkanto opere i poznata po svojoj ulozi Norme, dok je Rejmond bio instrumentalista koji je oživljavao zanemarenu literaturu romantizma. Jedno od dela koje je vratio na koncertnu scenu bile su upravo Listove Reminiscencije na Normu. Kao što je Kalas očaravala svoju publiku, jedna od Leventalovih glavnih preokupacija bila je – komunikacija između umetnika i publike...”

Ova sećanja pijanistkinje Dalije Sakas na velikog i danas gotovo zaboravljenog američkog pijanistu Rejmonda Leventala, dragoceno su svedočanstvo koje ga osvetljava kao jednu od svakako najmanje tipičnih figura klavirskog izvođaštva 20. veka – umetnika koji je svojom praksom među prvima posegao za oživljavanjem skrajnute literature romantizma. Tragajući za "naličjima" pijanističkog kanona, on je kao pripadnik generacije rođene u novom stoleću istovremeno načinio i povratak korenima samog pijanizma – njegovim uporištima u operskoj literaturi i emocionalno eksponiranom virtuozitetu ranog koncertantnog doba.

Ovaj pijanista, rođen u San Antoniju u Teksasu, klavir je počeo da uči tek u petnaestoj godini, nakon što je detinjstvo proveo u Holivudu bivajući kao dečak angažovan u brojnim filmovima. Prve poduke dobio je od Lidije Čerkaski, majke čuvenog pijaniste Šure Čerkaskog, te već sa osamnaest godina osvaja nekoliko američkih takmičenja što ga odvodi na školu Džulijard gde započinje ozbiljnije učenje kod poznatog pedagoga Olge Samarov-Stokovski. Zanimljivo je da je prilikom poseta Evropi u tom periodu imao priliku i za kratkotrajne susrete i rad sa Alfredom Kortoom i Gvidom Agostijem koji, međutim, po njegovim rečima nisu imali značajnijeg uticaja na njegovo umetničko formiranje. Kao ključan momenat u karijeri Rejmonda Leventala ističe se njegov debi 1948. godine sa Dimitrijem Mitropulosom i Filadelfijskim orkestrom, kada na oduševljenje publike izvodi Treći klavirski koncert Sergeja Prokofjeva, praćen i uspešnim debitantskim resitalom u Njujorku koji lansira njegovu pijanističku karijeru po Sjedinjenim Američkim Državama. Nemili događaj koji se 1953. godine odigrao u njujorškom Central parku kada ga je napala grupa huligana nanevši mu ozbiljne telesne povrede označio je njegovo desetogodišnje povlačenje sa scene – težak životni period tokom kojeg je tek povremeno ulazio u tonski studio. Tih godina Levental otkriva muziku zaboravljenog francuskog romantičara Šarla Valentena Alkana kojoj se fascinirano posvećuje, upustivši se takođe i u pisanje obimne knjige o ovom stvaraocu – ona je objavljena tek nakon Leventalove smrti 1988. godine.

Njegov veliki povratak u javnost 1963. godine, u vidu dvočasovnog koncertnog predavanja o Alkanu koje je prenošeno na radiju, uskoro su dopunili i živi nastupi. Tada započinje i pun zamah Leventalove karijere, u prvom redu u Sjedinjenim Američkim Državama, kao i u Velikoj Britaniji gde je vremenom stekao posebno visok renome. Njegov fokus na muziku potisnutih stvaralaca devetnaestog veka bio je pionirski, te je Leventalova praksa u kritičkim napisima označena kao "oživljavanje romantizma". U tom pogledu, njegova saradnja sa Ar-Si-Ejem koja otpočinje sredinom šezdesetih godina, značila je promovisanje stvaralaca čija dela do tada nisu bila pristutna u diskografiji – u prvom redu Mošelesa, Geca, Humela, Henselta, Herca, Šarvenke, Antona Rubinštajna, Filda, Duseka i drugih. Zanimljivo je da je kao student Olge Samarov, koja je pak bila učenica Eli-Mirjama Delaborda, sina Šarla Valentena Alkana, Levental imao pedagoško zaleđe koje je direktno vodilo do francuskog kompozitora, a što je samo dodatno osvetljavalo njegovu posvećenost muzici ovog stvaraoca.

Osim što je muziku manje poznatih romantičarskih kompozitora pronosio na koncertnim scenama, ovaj američki virtuoz je uporedo bio posvećen i pedagoškom radu na nekoliko američkih institucija, u provom redu na Muzičkoj školi Mehnetn gde je radio od sredine 1970-ih godina do kraja života, ali i putem brojnih radijskih predavanja. Opisan još šezdesetih godina u jednom novinskom članku kao „pijanistički individualac”, Levental se osim specifičnim repertoarskim fokusima u istoriju pijanizma upisao i specifičnom izvođačkom estetikom koja bi se po plastičnosti zvuka mogla uporediti sa onom Alfreda Brendela, s tim što je Leventalova bila emocionalno daleko zasićenija. Njegov ton pleni utiskom čvrstine, te njegove fraze deluju pre kao isklesane nego kao izvajane u imaginarnoj masi zvuka. Mada je dinamički raspon znatan, on se iz ovih razloga retko spušta ispod mecopijana, a u "senčenju" kao postupku promene tonskog kolora gotovo da i nema omekšavanja zvuka, već samo promene načina plasmana njegove čvrstine. U muzici Franca Lista koja je imala jedno od centralnih mesta na repertoaru Rejmonda Leventala, ove osobenosti upravo su doprinosile tome da ona dobije naročitu zvukovnu "konkretnost", budući da je on i sitnu tehniku iznosio u "krupnoj dioptriji", sa razgovetnošću svakog pojedinačnog tona. Za pijanistu kojem su zvučna rešenja u domenu estetike bila od primarnog značaja, horizontala i vertikala su imale jednak značaj, te se pri slušanju njegovih interpretacija stiče utisak da je Levental muzički tok sprovodio nizanjem minuciozno izbrušenih segmenata dela.

Autor emisije: Stefan Cvetković