Prostori pijanizma – Simon Barer

Među nekolicinom pijanista čija je virtuoznost tokom prve polovine 20. veka predstavljala poslednji ’odjek’ one tradicije sviranja u kojoj su akrobatske veštine bile neophodna oznaka svakog velikog koncertnog izvođača, posebno mesto zauzimao je Simon Barer. Ovaj ukrajinski pijanista jevrejskog porekla, rođen u Odesi 1896. godine, ostao je, međutim, do danas u senci slave svojih, po stilu sviranja bliskih, savremenika i kolega, klavirskih virtuoza Emila fon Zauera, Leopolda Godovskog i Vladimira Horovica. Ova činjenica prevashodno je vezana za preranu smrt umetnika koja ga je 1951. godine zaustavila u tome da svoje sposobnosti popularizuje u nastupajućoj eri pune ekspanzije medijskog posredovanja muzike. Ipak, na osnovu sačuvane diskografije koja danas staje na nekoliko kompakt-diskova, o Bareru se može govoriti kao o vlasniku verovatno najbržih prstiju svog doba, pijanisti čije sviranje izaziva nevericu kod savremenog slušaoca, te više nalikuje na ubrzane snimke nego na manifestaciju realnog kretanja prstiju po klavijaturi. Svakako, to je svedočanstvo o umetniku ’nadljudskih’ sposobnosti čiji virtuozitet uprkos šuštavim mono snimcima zaslepljuje blještavilom klavirskog zvuka. Međutim, virtuoznost Simona Barera nikako nije imala onaj zastrašujući efekat koji bi otkrivao demonske dubine njegove muzikalnosti – naprotiv, u pitanju je uvek bila demonstracija pune profesionalne pripremljenosti iza koje se, takođe istine radi, nisu mogla nazreti velika tumačenja ili proširivanja poznatih karakternih i psiholoških aspekata muzičke literature. Možda je to bio danak prevelikoj tehnicističkoj spretnosti koja nije ostavljala isuviše prostora za bilo šta drugo, a možda je u pitanju bilo jednostavno opredeljenje samog pijaniste koji – preuzevši stilistiku sviranja iz epohe virtuoziteta – jednostavno nije osećao potrebu da zalazi u dublje slojeve dela koja je izvodio. Među reprezentativnim snimcima koji obuhvataju Barerova izvođenja brojnih, mahom romantičarskih dela, nalazi se i Orijentalna fantazija Islamej Milija Balakirjeva koju je pijanista zabeležio 1947. godine, a koju reprodukujemo u emisiji.

Rođen kao je jedanaesto od ukupno trinaestoro dece u siromašnoj jevrejskoj porodici, Barer je muzičko obrazovanje započeo samostalno, stičući praktična i teorijska muzička znanja gotovo u hodu uz sviranje pomoću kojeg je zarađivao za život. Pokazavši velike sposobnosti upisuje se na konzervatorijum u Sankt Peterburgu gde u klasi Ane Jesipove, a potom i Feliksa Blumenfelda stiče formalno obrazovanje. Mada se početak Barerove pijanističke karijere poklopio sa burnim revolucionarnim vremenom u Rusiji, on sve do 1929. godine gradi karijeru kroz nastupe širom Sovjetskog Saveza, a takođe još 1919. postaje i profesor na Kijevskom konzervatorijumu. U sve težim uslovima života i umetničkog delovanja u zemlji, zahvaljujući funkciji kulturnog atašea SSSR-a u Letoniji koju obavlja od 1929. do 1932. godine uspeva da prebegne najpre u Nemačku, a nakon dolaska nacista na vlast, 1934. godine i u Švedsku. Tridesete godine biće period njegovog pijanističkog zenita koji vrhuni izuzetno zapaženim debijem u Londonu gde sa Tomasom Bičamom izvodi Prvi klavirski koncert Petra Čajkovskog, a na koji se nadovezuje i nastup u Karnegi holu, 1936. godine. Ova decenija biće ispunjena brojnim nastupima koji ga afirmišu u Evropi, ali i odlaskom u Južnu Ameriku, Australiju i Novi Zeland. Na drugoj strani, međutim, buran život jevrejskog muzičara u stalnom bekstvu od političkih neprilika okončaće se emigracijom u Sjedinjene Države 1939. godine odakle nastavlja karijeru nastupima i turnejama koje će ga, posebno posle rata, vratiti na scene Evrope i Južne Amerike. Životni perpetuum mobile koji je umnogome nalikovao i samom njegovom sviranju stalno usmerenom ka napred, zaustaviće se međutim neočekivano naglo, u 54. godini, kada za vreme nastupa u Karnegi holu sa Judžinom Ormandijem i Filadelfijskim orkestrom, u drugom stavu Grigovog Klavirskog koncerta doživljava moždani udar i umire pred publikom na sceni. Na pragu pune zrelosti i sinteze životnih znanja i iskustava Barer je, tako, otišao u istoriju zajedno sa čitavom epohom čiji je izraz svojim pijanizmom pronosio, a ubrzo je izbledeo i iz interesovanja publike koja je u posleratnim godinama težila drugačijim standardima i načinima interpretacije muzičke literature. Ponovno otkrivanje njegove diskografske zaostavštine, međutim, osvetljava ga poslednjih godina novom svetlošću i čini se konačno postavlja u kanon najznačajnijih izvođača prve polovine prošlog veka.

Najbolju argumentaciju njegovoj istorijskoj reevaluaciji pružaju sami snimci, te u emisiji Simona Barera predstavljamo i kao interpretatora muzike Frederika Šopena, reprodukujući njegovo izvođenje Andante spianata i Velike Poloneze u Es-duru, opus 22.

Deleći sudbinu većine pijanista rođenih krajem 19. veka, ni Barer nije dočekao komercijalizaciju stereo tehnike snimanja, te je svoju ukupnu diskografsku zaostavštinu ostvario na mono snimcima. Prve tonske zapise ostvario je tako još za vreme boravka u Švedskoj 1929. godine za Odeon, da bi nakon senzacionalnog debija u Londonu 1934. godine dobio poziv od diskografske kuće I-Em-Aj da u njihovim studijima napravi seriju snimaka koja će tokom dve godine u saradnji sa legendarnim producentom Fredom Gejzbergom rezultirati beleženjem nekih od antologijskih naslova romantičarske literature.

Kao jedan od specijalista za muziku Franca Lista, Barer je između 1934. i 1947. godine snimio čitav niz njegovih dela među kojima su i Španska Rapsodija, Klavirski koncert broj 1 u Es-duru, niz pojedinačnih komada, kao i monumentalna Sonata u ha-molu. Dok lirske odlomke svira sa prepoznatljivim retoričkim zastancima i sponatnim modelovanjima protoka vremena, herojski naboj u epskim segmentima Barer iznosi velikim karakternim zamahom čiju dramatiku potcrtava oštrim gestom iz kojeg se oseća upliv krajnjeg emocionalnog angažmana umetnika.

Autor emisije: Stefan Cvetković