Prostori pijanizma

Disperzovan po dubini novoorganizovanog društvenog tkiva, pijanizam se u Sovjetskom Savezu nakon Oktobarske revolucije 1917. godine susreo sa zahtevima koji su umetnosti nametali novu funkciju afirmacije ideologije prosperiteta i širenja muzičke kulture, odnosno prosvećivanja proleterijata.

Težnja sovjetske kulturne politike ka stvaranju umetnosti koja neposrednim jezikom odražava novu, progresivnu socijalističku stvarnost, u osnovi je značila reafirmisanje realističkih postulata već čvrsto utemeljenih u ruskoj umetnosti devetnaestog veka. Osim u muzičkom stvaralaštvu, nova ideologija je svoj odraz ostavila i na polju muzičkog izvođaštva na koje su se reflektovali imperativi jasnoće, zvučne preglednosti i svakako – samog „realizma” u tumačenju materijala. Reprodukcija apsolutne muzike u domenu instrumentalnog izvođaštva, međutim, našla se ispod „radara” ideoloških matrica koje su imale ograničenu mogućnost njene valorizacije budući da je verna reprodukcija zapisa muzičkog dela već sama po sebi implicirala „realističko” predstavljanje materijala.

Istovremeno, obrazovni sistem u polju muzike već je od 1920-ih godina institucionalno bio reorganizovan i dograđen u koherentnu celinu koja je podrazumevala uspostavljanje vertikale od nižeg do visokog akademskog nivoa. Mada je ovaj poduhvat vodio standardizaciji umetničkog obrazovanja, pa i same stilistike izvođaštva, bogata predrevolucionalrna muzička – a unutar nje posebno pijanistička tradicija – nastavila je da igra značajnu ulogu i u novim okolnostima. Tako je u uslovima novouspostavljanih regulatornih stega, „individualni glas” unutar sovjetskog pijanizma i te kako održao svoju postojanost, o kojoj živo svedoče upravo neki od najznačajnijih eksponenata sovjetskog pijanizma poput Aleksandra Goldenvajzera, Samuila Fejnberga, Hajnriha Nojhauza, Marije Judine i među ostalima, svakako jednog od najizrazitijih romantičara dvadesetog veka – pijaniste Vladimira Sofronickog.

U tom smislu, moglo bi se reći da među sovjetskim pijanistima čiji je izraz najizraženije bio nadovezan na rusku, predrevolucionarnu izvođačku tradiciju, Vladimiru Sofronickom pripada posebno mesto. Rođen 1901. godine u Sankt Peterburgu, klavir je studirao u turbulentno vreme između 1916. i 1921. godine na Konzervatorijumu u rodnom gradu, u klasi Leonida Nikolajeva, zajedno sa Marijom Judinom i Elenom Skrjabinom, ćerkom velikog ruskog kompozitora Aleksandra Skrjabina. Premda se već na prvom solističkom nastupu 1919. godine predstavio kao pijanista velikih izvođačkih sposobnosti, Sofronicki je jedan od retkih sovjetskih umetnika koji je tokom potonje karijere ostao gotovo nepoznat izvan granica domovine, budući da se osim turneje po Francuskoj tokom 1928. i 1929. godine njegov jedini nastup na Zapadu odigrao u okviru Potsdamske konferencije 1945. godine gde je bio poslat po naredbi Josifa Staljina. Mada je značajan deo profesionalnog delovanja ovog pijaniste bio vezan za pedagoški angažman na Konzervatorijumu u Sankt Peterburgu gde je držao klasu klavira između 1936. i 1942. godine, a potom od 1943, pa do kraja života, 1961. godine i u Moskvi, zahvaljujući srazmerno velikoj diskografskoj zaostavštini, umetnost Sofronickog stekla je široko svetsko priznanje tek nakon njegove smrti. Koncentrisan pretežno na stvaralaštvo romantičarske epohe, kao i ruskih autora s početka dvadesetog veka, svojim emocionalnim stilom izvođenja, najviše domete ostvario u interpretacijama dela Šopena, Šumana, Rahmanjinova i posebno Aleksandra Skrjabina, postavivši sredinom dvadesetog veka svojevrsnu paradigmu tumačenja opusa ovog kompozitora. Mada je u pitanju bio pijanizam romantičarske provenijencije, moderan sloj interpretacija Sofronickog prepoznatljiv je u njegovim intencijama da emocionalnu karakterizaciju iznese poniranjem u psihološki profil muzičkog dela, nastojeći da svojim izvođenjem iznese autentičan duh i nameru autora. Njegova potreba da interpretaciju oblikuje kao izraz trenutne inspiracije i nadahnuća, predstavljala je zapravo umeće ovog pijaniste da maksimum interpretativne slobode izvuče iz poštovanja svih činilaca strukture dela, odnosno samog muzičkog teksta. Ovo je vodilo visokoj estetskoj profilizaciji interpretacije u zvuku, mada treba istaći da se kao prepoznatljiva odlika, a po mnogima i – magija pijanizma Sofronickog odnosi na utisak improvizatoskog zamaha nad materijalom vođenog nadahnutim pristupom delu i - za kriterijume dvadesetog veka prilično slobodnim - agogičkim njihanjima kojima je posebno pogodovala muzika epohe romantizma.

U inspirisanom osvrtu na umetnost ovog pijaniste Marija Judina je u zapisala sledeće reči: „Mislim da je Sofronicki najbliži Šopenu: snažan, bistar, istinit, duševan, elegičan ali i elegantan – to su osobine zajedničke za svu umetnost. Međutim, i kod Šopena i kod Sofronickog one su naglašene do krajnosti, isprepletane sa njihovim životima bačenim na kocku – ozbiljno, sa suzama koje teku po licu, rukama, životu ili su to, pak, suze koje su asketski progutane – ali uvek sa blistavilom u čistoti duhovnog pogleda okrenutog sunčanom Izvoru Istine…”

Nasuprot ekstrovertnom pijanističkom izrazu koji se ogledao u materijalnom, gotovo čeličnom tonu iza kojeg se lako mogao prepoznati dominantno perkusionistički karakter instrumenta, poetska strana koju je iskazivao znatno ređe, otkriva Sofronickog kao umetnika koji je sa jednakom sugestivnošću u stanju da ovaploti intimistički izraz. U svojim interpretacijama Listovih transkripcija Šubertovih solo pesama, Sofronicki najbliskije evocira upravo onu tradiciju koloristički bogatog ruskog pijanizma u kojem transpozicije vokalnog načela podržanog pedalnim nijansiranjima zasenjuju perkusivnu i monohromatsku prirodu samog instrumenta.

Centralno mesto na repertoaru, ali i unutar duhovnog vidokruga ovog umetnika pripadalo je, ipak, Aleksandru Skrjabinu sa čijim je idiosinkratičnim, filozofski fundiranim i idelističkim pogledima Sofronicki najbliskije korespondirao. Premda ga nikada nije upoznao, čini se da je oženivši se njegovom ćerkom, Elenom Skrjabinom 1920. godine, još bliskije spoznao aspekte privatnog, unutrašnjeg sveta samog umetnika. Kako Dejvid Dibal primećuje, „Sofronicki kao da je bio rođen za Skrjabinovu muziku otelotvoravajući u svojim interpretacijama senzibilitet, sugestivnost i vrtoglavu euforičnost njegovih dela. Eruptivan temperament prenosio se kroz snažni tonski goest zamašnog sonoriteta koji je otkrivao široku muzičku misao”. Skrjabinov simbolistički muzički jezik, ali i poetsko-fantazijski princip mišljenja ovaplotoili su se u najbliskijoj simbiozi sa izražajnim dijapazonom instrumenta na koji se Sofronicki oslanja u punoj meri.

Aleksandar Aleksejev u tom smislu ističe da je, „Sofronicki jednako uspešno reprodukovao sve aspekte kompleksnog Skrjabinovovog muzičkog izraza, istovremeno manifestujući sopstveni stil tumačenja odlikovan mišljenjem iz krupnog plana, u velikim zamasima i koloristički bogatim tonom”.

Autor emisije: Stefan Cvetković