Dragan Prole: Multikulturalnost Aleksandra Tišme (2)

Budući da skepticizam i tolerancija sačinjavaju idejno jezgro multikulturnog stava, Dragan Prole smatra da ničeanski elementi Tišmine književnosti značajno osvetljavaju i njegov odnos prema fenomenu multikulturalnosti. Na prvom nivou srodnosti autor prepoznaje preuzimanje pojedinih motiva iz Zaratustre; na primer, u Upotrebi čoveka uočava se poistovećivanje Novosađana sa onim što Fridrih Niče naziva „poslednji čovek”, odnosno sa onima „što su najdostojniji preziranja“. Naime, Tišmin Novi Sad je turobno mesto naseljeno ljudima koji imaju osećaja jedino za materijalne vrednosti, što je analogno Ničeovoj kritici načina života i vrednosnog nihilizma njegovih savremenika. Drugi nivo srodnosti tiče se odnosa prema naciji, odnosno relacije pojedinca i zajednice. Tišma se nije poput Ničea odrekao državljanstva, niti je živeo kao apatrid, ali se odrekao čvrstih pripadnosti. Osnovno životno uverenje i nosilac svega u šta je verovao i do čega mu je stalo, bila je vezana za protivljenje kvalifikovanju pojedinca na osnovu podrazumevanih opštih osobina zajednice kojoj pripada. Što se trećeg nivoa srodnosti sa Zaratustrom tiče, ono ničeansko u Tišminoj književnosti prepoznaje se, pre svega, u rafiniranom osećaju za druge, u nesvakidašnjoj toleranciji iza koje se krije ideja da ne postoji jedna istina, nego ih je mnoštvo i sve one zavise od životnih perspektiva. Otuda je Aleksandar Tišma već kao mladić sanjao o „jevanđelju skepticizma”, jer suvereni vlasnik jedne istine nema zbog čega da sumnja, njegove su odluke neumoljive i bespogovorne, kod njega nema puno promišljanja od svesti do čina, piše Prole.

Čitao je Aleksandar Božović.
Urednici emisija Tanja Mijović i Ivan Milenković.