Arhitektura Šar-planine i grada Prizrena

„Monografska studija bavi se tradicionalnom seoskom arhitekturom i sakralnom arhitekturom na Šar-planini ali i graditeljskim nasleđem Prizrena i njihovom uzajamnom vezom ostvarenom preko graditelja iz Sredačke župe. Opredelio sam se iz više razloga upravo za ovu temu. U prvom redu,Šar-planina predstavlja vrlo značajnu, izrazito geografsku i istorijsku visokoplaninsku regiju sa izuzetnom seoskom arhitekturom, koja je malo proučena. Drugo, ova naša planina je vekovima činila pravu tvrđavu odbeglom srpskom stanovništvu iz okolnih kotlina, dok je neprekidno iz nje odlazio višak sposobne radne snage u pečalbu u evropske i američke zemlje. Tradicionalna seoska arhitektura Šar-planine, kao deo materijalne kulture i stvaranja na teritoriji Srbije, nije sistematski dovoljno proučena. Na terenu ima sve manje objekata i graditeljskih celina, a graditeljsko nasleđe svakodnevno sve više nestaje. Stanje postaje posebno složeno nakon dolaska međunarodnih snaga za održavanje mira na prostor Kosova i Metohije, a samim tim i na prostor Šar-planine...

„Prizren je prava riznica kulturnog nasleđa; to je „grad muzej", biser stare arhitekture. Prizrenu se, u mnogo čemu, pridružuje Tetovo, na drugoj strani Šar-planine. Ali, dok se u arhitekturi gradskog urbanog tkiva oseća uticaj orjentalne arhitekture, dotle su šarplaninska sela uspela da sačuvaju i osobenosti izvorne, autentične arhitekture srpskog naroda koji od davnina živi na ovoj našoj planini. Šar-planina je zato pravi arhitektonski i etnološki park, koji do današnjih dana svedoči o istorijskom razvoju ljudskog života na njoj… Zato kompleksi sa starim seoskim kućama, zajedno sa prirodnim ambijentom u kome se nalaze,deluje nestvarno poput „malog Menhetna", prenesenog i utkanog pečalbarskom veštinom njenih zidara koji gradiše kuće u svojim selima, pa preko Prizrena, arbanaških kula, sve do Rumunije i američkih zemalja." (Iz monografije dr Nebojše Gadžića: „Nasleđe kosovsko-metohijsko:arhitektura Šar-planine i grada Prizrena")

Gost ovonedeljne Riznice, Radio Beograda 2, je arhitekta dr Nebojša Gadžić, profesor Fakulteta tehničkih nauka Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u Kosovskoj Mitrovici, autor obimne, sadržajne, bogato ilustrovane monografije „Nasleđe kosovsko-metohijsko: arhitektura Šar-planine i grada Prizrena".

Autor i voditelj Dušanka Zeković.