Lekari koji su postali pisci ili pisci koji su postali lekari

Anton Pavlovič Čehov

„Medicina je moja zakonita žena, a književnost je moja ljubavnica“ govorio je Anton Pavlovič Čehov. On je na Moskovskom univerzitetu upisao medicinu, ali nije diplomirao i nije stekao doktorsku titulu. Međutim, to ga nije sprečilo da čitavog života radi kao lekar.

Kao student je počeo da piše književne tekstove i da ih objavljuje pod pseudonimima, među kojima je najzanimljiviji onaj pod imenom Doktor koji je izgubio svoje pacijente. Kao lekar iz provincije, u vreme Carske Rusije, upoznao je bivšeg studenta u Paviljonu broj šest, a tako i počinje priča za njegovu pripovetku Paviljon broj 6 koja je u 20. veku doživela mnoga pozorišna izvođenja, televizijske i filmske ekranizacije. Radnja se događa na psihijatrijskom odeljenju za duševne bolesnike jedne ruske gradske bolnice.

U aprilu 1890. Čehov je putovao po Sibiru i stigao do ostrva Sahalin gde je kao lekar istraživao život u zatvoreničkim logorima. Dve godine kasnije bio je svedok epidemije kolere. Kao jedan od vodećih ljudi u pokrajinskoj sanitarnoj komisiji, besplatno je lečio najsiromašnije seljake, borio se protiv gladi i objavljivao svoje priče.

I pored toga što je bio lekar nije mogao da spreči bolest koja ga je snašla. Umro je od tuberkoloze 15. jula 1903. u Nemačkoj. Danas počiva na groblju Novodevičanskog manastira u Moskvi.

Mihail Bulgakov

Mihail Bulgakov je još jedan veliki ruski i svetski pisac i lekar. Autor romana Majstor i Margarita je medicinu završio na Kijevskom univerzitetu, a nakon Prvog svetskog rata počeo je da radi kao lekar. Bio je lekar Crvenog krsta i Oružanih snaga Rusije.

Autor je velikog broja pripovedaka, priča, feljtona, pozorišnih komada, dramatizacija, filmskih scenarija i operskih libreta. Dvadesetih godina 20.veka u Vladikavkazu je oboleo od tifusa, a nekoliko godina kasnije i od nefroskleroze. U to vreme diktirao je svojoj ženi poslednju verziju romana Majstor i Margarita. Zanimljiv je podatak iz njegove biografije da je tokom svog života u nekoliko perioda bio zavisnik od morfijuma. Umro je 1940.godine i sahranjen na istom groblju kao i Čehov.

Arčibald Kronin

Krajem 19.veka u Škotskoj je rođen pisac i lekar-hirurg, Arčibald Kronin. Kao jedan od najboljih studenata, medicinu je završio na Univerzitetu u Glazgovu. Bio je pisac u čijim je delima, prožetim blagim romantizmom i društvenom kritikom, opisan život rudara i britanske srednje klase. Za njegov popularni roman Citadela često se navodi da je doprineo osnivanju Nacionalne zdravstvene službe, odnosno modernog univerzalnog zdravstvenog osiguranja u Velikoj Britaniji. U romanu prati lične životne sukobe mladog škotskog lekara Endrua Mensona i svima nama drži čas o lekarskoj etici. Živeo je u Americi, na Bermutskim ostrvima, Francuskoj, Irskoj. Kronin je umro u Švajcarskoj 1981.godine.

Artur Konan Dojl

I „otac“ Šerloka Holmsa i doktora Votsona, Artur Konan Dojl je bio britanski lekar i autor detektivskih romana. Završio je medicinu u Edinburgu i kao brodski lekar oplovio je celu zapadnoafričku obalu. Posle uspeha koji je postigao pričama o Šerloku Holmsu, prestaje da se bavi medicinom. Piše istorijske i naučnofantastične romane i knjige o ratovima, ali su ta njegova dela ostala zanemarena zbog velike popularnosti priča o avanturama Šerloka Holmsa.

O čuvenom detektivu, njegovim izuzetnim opažanjima i zaključivanjima, pisao je u nastavcima, prvo za časopise, a potom je objavio i zbirku od 12 priča. U jednom trenutku je odlučio da stavi tačku na pisanje o Holmsu, međutim zbog velike popularnosti koju je imao njegov glavni junak, bio je primoran da nastavi sa pisanjem detektivskih priča, sve do svoje smrti. Umro je 7.jula 1930. godine u Minstidu, u Engleskoj, u svojoj bašti kada je doživeo infarkt, stežući jedan cvet u ruci.

Vladan Đorđević

Kada govorimo o srpskim lekarima književnicima 19. veka ne možemo da se ne setimo dr Vladana Đorđevića, i to u godini kada obeležavamo devet decenija od njegove smrti. Bio je lekar, književnik, političar, predsednik Ministarskog saveta Kraljevine Srbije, sanitetski pukovnik, osnivač Crvenog krsta Srbije i Srpskog lekarskog društva.

U duhu grčko-cincarske kulture majčine porodice kršten je kao Hipokrat, sa željom roditelja da bude lekar. To ime je nosio sve do mature, kada je na predlog Đure Daničića počeo da koristi ime Vladan. Medicinski fakultet i doktorat je završio u Beču i postao prvi školovani hirurg u Srbiji. Da bi usavršio svoje hirurško znanje, uz dopuštenje srpske vlade, odlazi u Francusko-pruski rat i uključuje se u rad pruskog saniteta. U blizini Frankfurta organizovao je ratnu bolnicu, što mu je donelo vojni čin i pohvale hirurga Langebeka. 

Godine1888. je izabran je za dopisnog člana, a četiri godine kasnije i za redovnog člana Srpske kraljevske akademije. Dvadeset pet godina je bio glavni urednik Srpskog arhiva, časopisa koji i danas izlazi i jedan je od najstarijih i najdugovečnijih medicinskih časopisa u svetu.

Autor je brojnih istorijskih tekstova, pripovedaka, pesama i drama. Napisao je trotomni istorijski roman Car Dušan i knjigu Uspomene. Usamljen, star i bolestan, u 86 godini života umro je avgusta 1930. u sanatorijumu u Badenu. Srbija je o svom trošku „bez pompe i galame“, u Beogradu sahranila svog velikana, Vladana Đorđevića.

Jovan Stejić

Doktor Jovan Stejić je bio prvi svršeni doktor medicine koji je iz Habzburške monarhije, u prvoj polovini 19. veka, došao da radi u Miloševu Srbiju. Bio je tvorac srpske medicinske terminologije, prvi srpski antropolog, glavni sekretar Državnog sovjeta, borac za reformu srpskog jezika i pravopisa i borac za prava pojedinca i građanina.

Nakon štampanja prvog originalnog spisa Sabor istine i pouke, u kome je koristio moderno slobodoumno razmišljanje, odstupio je od novoprihvaćenog Vukovog pravopisa i napustio Srbiju. Autor je prve Antologije ili nauke o čoveku na srpskom jeziku, zatim kritike Vukovog prevoda Novog zaveta, autor knjige Zabava za razum i srce. U knjizi pod nazivom Makroviotika razmatrao je šta bi se desilo kada bi se u telo starca ubrizgala krv mladića. Knjiga je iz 1856. godine, iz vremena kada se u Evropi ni izdaleka nije razmišljalo o transfuziji, tako da se ovo Stejićevo delo smatra pretečom priče o transfuziji, koja je krenula da se primenjuje tek za vreme Prvog svetskog rata. Doktor Jovan Stejić je umro u Beogradu 1853.godine.

Laza K. Lazarević

Laza K. Lazarević, pisac i lekar, jedan je od najznačajnijih predstavnika srpskog realizma, tvorac srpske psihološke pripovetke. Rođen je u patrijarhalnoj porodici u Šapcu u kojoj je još kao dečak zavoleo knjige. Veoma rano ostaje bez oca i porodica zapada u teške neprilike i siromaštvo. Završava osnovnu školu i gimnaziju u Šapcu, a potom odlazi u Beograd gde završava studije prava. Zatim odlazi u Berlin na studije medicine.

Sa doktorskom diplomom vraća se u Srbiju gde biva postavljen za lekara Beogradskog okruga, a 1881.godine i za prvog lekara Opšte bolnice u Beogradu. Specijalna bolnica za psihijatrijske bolesti „Dr Laza Lazarević“ danas nosi njegovo ime. U svom kratkom životnom veku, nešto više od 39 godina, ostavio je nemerljivo kulturno i stručno nasleđe. Poštovan i kao pisac i kao doktor zauzeo je počasno mesto u istoriji književnosti i medicini.

Za života je objavio osam pripovedaka: Prvi put s ocem na jutrenje, Školska ikona, U dobri čas hajduci!, Na bunaru, Verter, Sve će to narod pozlatiti, Vetar i On zna sve. Pripovetka Švabica je objavljena tek sedam godina nakon njegove smrt 1898. godine, a osam njegovih pripovedaka je ostalo nedovršeno.

Bio je član Srpske akademije nauka, lični lekar kralja Milana Obrenovića i nosio je čin sanitetskog potpukovnika. Međutim, u privatnom životu Lazu nije pratila sreća. Bio je oženjen Poleksijom, sestrom svog druga Koste Hristića, sa kojom je imao četvoro dece – sinove Milorada, Kuzmana i Vladana, i ćerku Anđeliju. Tuberkoloza je odnela njegove sinove Kuzmana i Damjana, a na kraju i samog Lazu. Umro je 29. decembra 1890. godine u Beogradu.

Jovan Jovanović Zmaj

Stihovi Zmajeve pesme Ne, ne sme nam umreti jesu potresno svedočanstvo o bolu za najmilijima. Pesnik i lekar Jovan Jovanović Zmaj je bio jedan od najvećih pesnika srpskog romantizma, prvi pisac u srpskoj književnosti koji je stvarao poeziju za decu. Njegove najznačajnije zbirke su Đulići u kojima peva o srećnom porodičnom životu i Đulići uveoci u kojima pava o bolu i smrti.

Tokom celog života bavio se uređivanjem i izdavanjem književnih, političkih i dečjih časopisa, a pored lirskih pesama, pisao je satirične i političke pesme. Mali Jova, kako su ga zvali, rođen je u Novom Sadu u uglednoj plemićkoj porodici. Prve godine života je proveo u novosadskoj čuvenoj ulici „Zlatna greda“. Prava je završio u Pešti, a kasnije i medicinu u Pragu i Beču.

Nakon povratka radio je kao lekar i bavio se književnim radom u Novom Sadu i u Pančevu. Oženio se Ružom sa kojom je dobio petoro dece. Međuti, došlo je do velike tragedije u kojoj je zauvek izgubio decu, a potom i Ružu. Ostao je sam. Star i bolestan nije ispuštao pero sve do kraja života. Preminuo je 1. juna1904. u svom domu u Sremskoj Kamenici, gde je i sahranjen. Njegova kuća je danas pesnikov spomen muzej. Budući da je Zmaj sve do smrti izdavao dečji list Neven, najbolji srpski dečji list tog vremena, reditelj Timoti Džon Bajford je svojevremeno za Televiziju Beograd snimio i dalje rado gledanu seriju Neven.