Srpsko apotekarstvo - po lek kod Crnog Arapina, Zlatnog orla ili Znaka pitanja

Smatra se da su prve apoteke u Evropi otvarane u Italiji u 12. veku, a iz naših istorijskih dokumenata, fotografija i autentičnih predmeta koji se čuvaju u muzejima, znamo da su prve apoteke u Srbiji otvorene tek u trećoj i četvrtoj deceniji 19. veka.

Na samom početku 19. veka, u Srbiji nije bilo ni traga nekom organizovanom apotekarstvu. Narod se lečio lekovitim biljem, bajanjem i drugim praznovericama. Tek sa oslobađanjem od turske vladavine, postepeno, u zemlju su dolazili školovani lekari i apotekari. U vreme otvaranja prvih apoteka, u Srbiji nisu postojali zakoni koji bi regulisali ovu delatnost, kao ni zdravstvo u celini. Za početak uvođenja zakonskih mera u zdravstvu bila su posebno važna dva akta: Hatišerif iz 1830. i Sretenjski ustav iz 1835. godine.

Ostalo je zabeleženo da su stranci bili vlasnici prvih manjih pokretnih apoteka u Srbiji 19.veka. Jedan od pionira bio je Grk Anton Delini koji je 1813. godine radio kao lekar u turskom garnizonu. Spominje se i italijanski lekar Vita Romite iz Livorna koji je bio lični lekar beogradskog vezira, a kasnije bio u službi i kneza Miloša. Njegova priručna apoteka je radila sve do 1828. godine.

Prva privatna apoteka u Beogradu nalazila se preko puta Saborne crkve, u kući koja je bila pored čuvene kafane „Kod znaka pitanja". Otvorena je 30. aprila 1830. godine s dopuštenjem kneza Miloša Obrenovića. Njen vlasnik je bio farmaceut iz Zemuna Matej Ivanović koji je farmaciju završio u Pešti. Njegova apoteka je bila jedino mesto na kome ste mogli da nađete ispravno „sačinjen" lek.

Prva državna apoteka je otvorena u Kragujevcu 1836. godine kao „Knjažesko-pridvorna apoteka" ili „Praviteljstvena apoteka". Njen prvi apotekar bio je Pavle Ilić iz Velikog Bečkereka koji je farmaciju završio u Beču. Kao mlad farmaceut sam je pravio lekove, radio njihovu ekspertizu, kao i hemijske analize i analize mineralne vode.

Njegova apoteka je snabdevala lekovima kneza Miloša i dvorane, vojnike, gardiste, građane i okružne lekare. Nakon tri godine rada u Kragujevcu, kada je odlučeno da se cela državna uprava preseli u Beograd, premeštena je i državna apoteka. Danas se u Muzeju za istoriju farmacije pri Farmaceutskom fakultetu u Beogradu čuva kolekcija porcelanskih stojnica za čuvanje čvrstih i tečnih lekovitih preparata iz prve državne apoteke.

Sredinom 19. veka i Valjevo je dobilo prvu apoteku koja je bila više od apoteke. Mesto gde se prvenstveno mogao kupiti lek bilo je i mesto okupljanja varoške intelektualne elite. Osnovao ju je mlad apotekar, poreklom slovenski Nemac, Klaudio Prikelmajer koji je bio i odličan muzičar. Zvuci njegove violine mnoge su dovodili u apoteku ne samo da kupe lek, već sa željom da se tu opuste, prelistaju neku stranu enciklopediju ili ilustrovani časopis. Njegova violina i danas se čuje u stalnoj postavci Muzeja u Valjevu gde je izloženo više stojnica ili posuda za čuvanje lekova, apotekarska vaga i još po nešto od Prikelmajerovih ličnih stvari.

Zakon i Marija Terezija 

Delovi teritorije današnje Srbije od 17. pa sve do početka 20. veka bili su pod vlašću Habzburške monarhije. Carica Marija Terezija je želeći da se reši torbarenja, vračara, amuleta i talismana na prostoru Vojvodine donela Veliki Zakon o zdravstvenoj kulturi i zvaničnom lečenju, a onda su otvorene prve bolnice i apoteke.

Novi Sad je dobio prvu apoteku 1740. godine, zvala se „Kod Crnog Arapina“. Nešto kasnije je i Petrovaradin dobio svoju apoteku „Kod zlatnog orla“ koja postoji već 256 godina i jedina je apoteka na teritoriji današnje Srbije koja u kontinuitetu radi od svog osnivanja.

Apotekom je rukovodio Franc Šams koji se bavio zdravljem ljudi, lečenjem i spravljanjem lekova. Muzej grada Novog Sada u svojoj Zbirci istorije kulture i farmacije čuva prelepe stojnice, apotekarske vage, avane, pipete, epruvete i mnogo drugih eksponata koji su pripadali Šamsovoj apoteci „Kod zlatnog orla" u Petrovaradinu.

Na staklenim posudama ili stojnicama apotekarskim imala je natpis za lek i orla raširenih krila koji drži lek u kljunu.