Misterija stara osam decenija – gde je nestao spomenik kralju Aleksandru u Kragujevcu

Spomenik, visok šest metara i težak oko dve tone, izliven je u kompleksu Vojno-tehničkog zavoda u Kragujevcu. Autor je bio vajar Dragomir Arambašić, a delo je izrađeno od bronze dobijene od rashodovanih topova korišćenih u Prvom svetskom ratu. Svečano je otkriven na Vidovdan 1936. godine, sa natpisom na postamentu "Čuvajte Jugoslaviju", i predstavljao je jedan od simbola grada.

"Kralj je na spomeniku bio prikazan u generalskoj uniformi, sa vojničkom kapom na glavi. U levoj ruci držao je sablju u polupodignutom položaju, kao simbol moći i državnog jedinstva, dok je desnom rukom pokazivao ka tlu Šumadije, mestu nastanka srpske, a kasnije i jugoslovenske države", objašnjava Marija Milošević, kustoskinja Muzeja "Stara livnica" u Kragujevcu.

Kralj Aleksandar Prvi Karađorđević ostao je upamćen kao ujedinitelj i vladar koji je Srbiju vodio kroz Balkanske ratove i Prvi svetski rat. Kako ističe istoričar Predrag Ilić, jedan od njegovih najznačajnijih spoljnopolitičkih dometa bilo je učešće u osnivanju Male antante, saveza koji se suprotstavljao rastućem fašizmu u Evropi. Upravo u tom kontekstu, njegova vladavina okončana je atentatom u Marselju 1934. godine.

Dvanaest godina kasnije, spomenik u Kragujevcu uklonjen je odlukom tadašnjih vlasti. Prema dostupnim svedočenjima, čeličnim sajlama je odvučen u krug fabrike "Zastava", nakon čega mu se gubi trag. Miloševićeva napominje da o tome šta se potom dogodilo postoje različite pretpostavke. 

"Jedni tvrde da je spomenik zakopan u velikoj rupi pored zgrade livnice – da je položen da tu mirno počiva – dok drugi tvrde da je spomenik donet u livnicu Vojno-tehničkog zavoda, da je tu na licu mesta isečen, da su sekli radnici varioci, kao i to da su onda delovi spomenika bili ubačeni u peći za livenje", zaključuje kustoskinja u Muzeju "Stara livnica".

U pokušaju da se rasvetli ovaj slučaj, pre petnaestak godina reagovao je i Zavod za zaštitu spomenika kulture u Kragujevcu. Tom prilikom, detektorima metala registrovana je masa ispod zemlje u kompleksu Vojno-tehničkog zavoda, za koju se pretpostavlja da bi mogla biti deo spomenika.

Kako navodi Đorđe Milovanović iz Zavoda, moguće je da se radi o glavi ili torzu skulpture, na prostoru ispred Muzeja "Stara livnica", gde se danas nalazi bista Radomira Putnika. Ipak, naglašava da bi jedini pouzdan način utvrđivanja istine bilo arheološko istraživanje.

Glavnu prepreku za nastavak istraživanja predstavlja nedostatak sredstava, ali u Zavodu izražavaju nadu da bi u budućnosti mogla biti data konačna odgovor na pitanje šta se dogodilo sa spomenikom.

Na mestu gde se nekada nalazio, od 1977. stoji skulptura "Livac" sa natpisom "Samouprava", delo vajara Ota Loga. Kralju Aleksandru je 1999. podignut novi spomenik kod Sokolane, znatno manjih dimenzija – rad vajara Zorana Ilića – dok jedna od glavnih gradskih ulica nosi njegovo ime.