Za šest godina u Srbiji nestale desetine hiljada hektara pašnjaka

Na farmi Miodraga Lilića na Staroj Planini ima 120 krava, 50 krmača, 20 kobila i nešto sitne stoke. Sve životinje su tokom godine na ispaši.

"Bez pašnjaka koji su legalno zakupljeni je besmisleno gajiti krave u sistemu krava-tele. Kada stoka ima gde da pase, nema potrebe za kupovinom hrane. Mi stoku ne zatvaramo nikad. Zimi ih prihranjujemo kada je sneg i kada temperatura padne ispod minus pet. Imamo preko 1.000 hektara ograđenih livada i pašnjaka koje koristimo za ispašu u zimskim uslovima. Leti to kosimo", objašnjava vlasnik farme "Šilja".

Veliki problem su im, kaže, vukovi, ali i uzurpatori pašnjaka koje su od države zakupili pre 16 godina i za koje uredno plaćaju najam.

"Nas su isterali sa oko 500 hektara najkvalitetnijih pašnjaka. Pričam o zemlji koja je i u vlasništvu i u zakupu. Bili smo na sudu. Mi nemamo sigurnost uzimanja pašnjaka, a bez pašnjaka nema čuvanja stoke na otvorenom. Prve godine kada su nas uzurpirali izgubili smo 38 teladi zbog vukova. Krave su naučile gde da budu, promenili smo način funkcionisanja i krave nisu čuvale svoju telad", navodi Miodrag Lilić.

Problem nelegalnog uzoravanje pašnjaka

Da problema sa uzurpacijom pašnjaka ima u svim krajevima zemlje potvrđuje i Josip Češljar iz Poljoprivredne stručne službe Senta, a koji i sam gaji oko 400 ovaca.

"Gde god je neko dobio zemlju, pored pašnjaka koristio je priliku da uzore deo pašnjaka kako bi proširio svoju obradivu površinu. U Banatu su pašnjaci 4, 5. i 6. klasa zemlje, na slatinastim terenima gde sem trave retko šta uspeva, a opet se uzorava. Mogu da mislim šta je tek u Bačkoj gde je zemljište kvalitetnije", objašnjava.

Zbog uzoravanja, pašnjaka je sve manje. Nekoliko godina unazad i vremenske prilike utiču na pašnjake.

"Pašnjaci izdrže do početka juna i onda izgledaju kao savana. Sve je žuto. Ovce i goveda i tu nešto nađu. Sreća pa onda bude žetva, pa deo stoke puštamo u strnjiku i dohranjujemo je. Da se radi melioracija, da se pašnjaci navodnjavaju, to bi bio pun pogodak. Za preživare nema jeftinije hrane od pašnjaka. Životinje su na travi u proseku 210 dana. Na pašnjacima nema pojilišta, nego farmeri sami buše bunare, neki dovlače vodu cisternama", navodi Češljar.

Trenutno se u kraju u kojem živi utvrđuju tačne površine pod pašnjacima.

"U Adi, Senti, Čoki, Kanjiži ima oko 16.500 hektara pašnjaka koji su vraćeni selima na korišćenje. Čoka i Kanjiža imaju pašnjake u vlasništvu države koji su predmet licitacije. Za desetak godina izgubljeno je sigurno oko 25 posto pašnjaka. Poljoprivrednici su to uporno orali i prevodili u obradivo zemljište", objašnjava.

Pod pašnjacima u Srbiji 94.000 hektara

Udruženje "Agroprofit" tvrdi da je za 10 godina u Srbiji nestalo 94.000 hektara pašnjaka.

Prema podacima do kojih je došlo Udruženje "Agroprofit" u Srbiji pod pašnjacima ima 185.000 hektara. Od toga 75.000 hektara je preneto selima na korišćenje. Od preostalih 110.000 hektara, deo je u zakupu, a ukupan prihod koji se na taj način ostvaruje je oko 2 miliona evra godišnje.

"Iako su mnogi pašnjaci u Vojvodini 'nestali', na evidenciji ima ukupno 113.369 hektara. Od toga je izdato u zakup 21.236 hektara. Preostale površine su izvan kontrole Uprave za poljoprivredno zemljište, date su selima ili su bez upravljača. Po računici, u Vojvodini ima 91.633 hektara pašnjaka za koje se ne zna korisnik i upravljač i gde se vode u evidenciji. Od 2014. do 2023. pašnjaka je manje u Srbiji za 94.000 hektara", tvrde u ovom udruženju.

Ukupan zakup pašnjaka u Srbiji je 38.510 hektara i tu mogućnost je koristilo 2.304 gazdinstva. Zakup 16.770 hektara u centralnoj Srbiji pokazuje da je prosečna površina za 688 zakupaca 24,37 hektara, dok je taj prosek u Vojvodini 13,45 hektara, što, kako kažu, ne odgovara stvarnoj situaciji na terenu.

"Prosek pašnjaka po opštinama u Vojvodini je 2.519,31, a prosek neplodnog zemljišta po opštini 3.509,71 hektara. Ako su biološki uslovi pašnjaka optimalni, to znači da u Vojvodini postoji mogućnost za gajenje 1.259 grla u svakoj opštini, što bi moglo biti oko 56.000 grla. Međutim, ima opština koje imaju manje od 30 krava u svojim selima, a u Srbiji u više od 600 mesta nema nijedne krave. Kada se broj goveda na ispaši poveže sa veličinom pašnjaka, onda se primećuje da ne postoji simetrija. Najviše ugovora za korišćenje, potpisano je u Srednjem Banatu 691, a broj zakupaca je 332", navode.

Neophodan pravilnik o korišćenju i održavanju pašnjaka

Članovi udruženja, kao i stočari traže da se uđe u trag uzurpatorima pašnjaka i da se te površine privedu nameni, a uzurpatori sankcionišu. Kao i da se donese Registar pašnjaka.

"Broj subjekata, korisnika pašnjaka, prema ugovorima govori da to u većini nisu vlasnici stoke, da na zakupljenim površinama preoravaju zemljište ili kose seno i prodaju stočarima. Pašnjaci su prostor za otpad smeća i vune", tvrde.

Predlažu i donošenje pravilnika o korišćenju i održavanju pašnjaka, po kojem bi prioritet imali stočari koji ih već koriste.

"Pravo na korišćenje pašnjaka moraju da imaju samo vlasnici stoke koja je upisana u okviru HID broja i broja stoke u Registru životinja najmanje 3 godine. Zakup bi trebalo da se daje na rok od 30 godina, a korisnik pašnjaka bi imao pravo na dva hektara po uslovnom grlu. Uz to, Uprava za poljoprivredno zemljište bi vodila evidenciju o kvalitetu pašnjaka, zastupljenosti trava, drveća i pošumljenosti izdatih pašnjaka", navode.

Razlozi za nestajanje pašnjaka su prenamena zemljišta, širenje šumskog pojasa i urbanih sredina, preoravanje...

U resornom ministarstvu objašnjavaju da se pod pojmom pašnjak vodi i zemljište za koje je planskim aktom planirana druga namena, kao što su građevinsko, šumsko i ostalo zemljište. Na osnovu podataka RGZ, u poslednjih šest godina površine pod pašnjacima smanjene su za 29.314 hektara, a glavni razlog za ovo smanjenje je upravo promena namene zemljišta u građevinsko.

“Jedan od razloga za nestajanje pašnjaka može biti širenje šumskog pojasa, u slučaju kada se pašnjaci graniče sa šumom, što je naročito karakteristično za južnu i istočnu Srbiju, kao i širenje urbanih sredina. Postoje slučajevi zapuštanja pašnjaka u mestima gde nema dovoljno stoke za napasanje, kao i slučajevi preoravanja pašnjaka. Imajući u vidu sve navedene razloge, preoravanje pašnjaka čini najmanji udeo u nestajanju pašnjaka", navode u Ministarstvu poljoprivrede.

Inspektori kontorlišu stanje na terenu i pišu prijave

Inspekcija je tokom godine na terenu i utvrđuje nepravilnosti u korišćenju pašnjaka i uzurpatore sankcioniše.

"U 2026. inspekcijskim nadzorom je utvrđeno protivpravno zauzimanje državnih pašnjaka – preoravanjem, izgradnjom groblja i objekata – na preko 100 hektara u 5 jedinica lokalne samouprave – Kikinda, Čoka, Kovačica, Sjenica i Tutin. Zbog utvrđenih nepravilnosti, inspekcija je podnela šest krivičnih prijava zbog krivičnog dela protivpravnog zauzimanja zemljišta, a zbog privođenja državnih pašnjaka drugoj kulturi jedan zahtev za pokretanje prekršajnog postupka", objašnjavaju.

Tokom prošle godine, utvrđena je uzurpacija pašnjaka preoravanjem i eksploatacijom mineralnih sirovina na 70 hektara u 15 jedinica lokalne samouprave – Čoka, Odžaci, Zrenjanin, Sečanj, Žitište, Ljubovija, Sjenica, Nova Crnja, Titel, Novi Pazar, Smederevo, Paraćin, Trstenik, Tutin i Nova Varoš.

Zbog utvrđenih nezakonitosti inspekcija je podnela sedam krivičnih prijava zbog krivičnog dela protipravnog zauzimanja zemljišta, a zbog nezakonite eksploatacije mineralnih sirovina i privođenja državnih pašnjaka drugoj kulturi šest zahteva za pokretanje prekršajnog postupka.

"Zakon jasno propisuje da se pašnjak može privesti drugoj kulturi samo uz projekat pretvaranja neobradivog zemljišta u obradivo, koji mogu izraditi isključivo ovlašćene organizacije i samo u slučajevima ako se time postiže racionalnije i ekonomičnije korišćenje zemljišta, dok su za nelegalno preoravanje propisane kazne", preciziraju u resornom ministarstvu.

Najviše preoranih pašnjaka u Srednjem i Severnom Banatu

Najveći broj prijava preoravanja pašnjaka beleži se u Srednjobanatskom i Severnobanatskom okrugu – pre svega u Zrenjaninu, Kikindi, ali i u opštinama Čoka i Novi Bečej.

"Nakon što se utvrdi da postoji nezakonito preoravanje pašnjaka, pored davanja inicijative za utvrđivanje pasivnog statusa počinioca, čime to lice gubi mogućnost ostvarivanja prava na podsticaje u poljoprivredi i mogućnost zakupa državnog poljoprivrednog zemljišta, nastoji se i da se preorani pašnjaci vrate u stanje pašnjaka – rekultivišu. Treba imati u vidu da ovaj proces zahteva duži vremenski period kako bi se korenski sistem trave dovoljno razvio i učvrstio da ga stoka ne bi iščupala tokom ispaše", objašnjavaju.

U ministarstvu ističu da je prilikom kontrola inspektorima teško da utvrde kada su pašnjaci preorani, a upravo od te činjenice zavisi mogućnost pokretanja prekršajnih postupaka zbog nastanka zastarelosti za vođenje postupka.

Procena je da je problem sa preoravanjem veći kod državnh seoskih pašnjaka koji su vraćeni selima na korišćenje, a sa ciljem da se meštanima omogući napasanje stoke bez naknade, nego što je to na državnim pašnjacima koji su u sistemu zakupa.