Novo svojatanje srpskih svetinja na KiM: Pećku patrijaršiju proglasili "albanskom"

Grupa učenika arhitektonskog smera Srednje tehničke škole "Rifat Đota" u Peći početkom nedelje posetila je Pećku patrijaršiju. Ekskurziju je organizovao Arheološki muzej iz tog grada, a đacima je predočeno da je reč o "albanskoj patrijaršiji u Peći".

"Kao prve romanske i vizantijske crkve, one su sistematski pretvarane u raško-srpske pravoslavne crkve", navodi se na Fejsbuk stranici tog muzeja.

Dodaje se da su restauratorski radovi tokom prošlog veka "potpuno uništili stare slojeve, degradirajući starinu albanske crkve i otežavajući dokumentovanje kulturnog nasleđa" koje, prema ovim tvrdnjama, potiče iz perioda ranohrišćanstva, odnosno perioda od 4. do 6. veka.

Poseta je završena zajedničkom fotografijom na kojoj nisu izostale ukrštene ruke – simbol "velike Albanije".

U oštrom saopštenju Ministarstvo kulture Srbije podseća da je Pećka patrijaršija podignuta sredinom 13. veka, nalazi se na Uneskovoj listi svetske baštine "kao remek-delo srpsko-vizantijske arhitekture" i da je reč o sedištu SPC u kome je ustoličena njena Patrijaršija.

"U nedostatku bilo kakvog sopstvenog kulturnog nasleđa, albanske 'ustanove' ne libe se da posegnu za srpskim. U mnoštvu fabrikacija, falsifikata, fantazmagorija, manipulacija i ciničnih laži da su Srbi prisvojili sopstveno kulturno nasleđe (!?), verovatno najzlokobnije zvuči poruka 'da ova inicijativa treba da posluži kao primer i podsticaj i drugim školama'", navodi se u saopštenju ovog ministarstva u kome se ceo slučaj opisuje kao pokušaj "prisvajanja srpske kulturne baštine falsifikovanjem istorije na najbizarniji način".

Za sagovornike Internet portala RTS ovo je jasan pokušaj revizije istorije i prisvajanja srpske duhovne i kulturne baštine na Kosovu i Metohiji.

Potiranje srpskog trajanja na KiM

Istoričar umetnosti i upravnik Galerije fresaka Narodnog muzeja Srbije Bojan Popović kaže da je "nauka otporna na raznorazne projekcije", ali da je "velika nevolja" upliv politike.

"Ono što je opasno to je da su to kolege iz muzeja u Peći. Pozdravljam ih iz Narodnog muzeja Srbije i zaista je neprofesionalno da se radi na takav način. Znate, da je to bila neka obična grupa ljudi, možda ne bi ni bilo važno. Ovo ukazuje na opštu tendenciju celog tog društva da se potre srpsko ime i njegovo trajanje", smatra Popović.

Dodaje da nije sporno da postoje crkvena zdanja koja su podignuta na starim temeljima poput Latinske crkve u Prokuplju ili crkve Stara Pavlica, ali da Pećka patrijaršija nije takav primer.

"Pećka patrijaršija je jedan od onih primera koji svedoči da je tu možda nekada bilo kultno mesto, ali da su takvi ostaci potpuno neznatni. Suština je da je sve ono što je Sveti Sava naručio, a Arsenije unapredio to vekovima jeste suštinski centar srpske crkve", naglašava Popović.

Zbog toga tvrdnje albanskih istoričara ocenjuje kao "veoma zlonamerne".

"Mogli bismo da apelujemo i na posetioce Pećke patrijaršije da izraze pravo poštovanje onome što zaista vide, a takođe i da zamislimo da bi bilo mnogo bolje da tu postoji neko ko će sa naše strane da priča", kaže Popović.

Manipulativna upotreba pojmova

Istoričar umetnosti i docent Filološko-umetničkog fakulteta Univerziteta u Kragujevcu dr Jasmina S. Ćirić kaže da su tvrdnje albanskih istoričara zasnovane na "metodološki neispravnoj i terminološki manipulativnoj upotrebi pojmova".

"Termin 'preromanika' označava arhitekturu ranog srednjeg veka prevashodno u zapadnoevropskom i istočnojadranskom kulturnom krugu, i kao takav ne može se dovesti u vezu sa Pećkom patrijaršijom, čiji nastanak pripada jasno definisanom istorijskom kontekstu 13. veka i institucionalnom usponu Srpske arhiepiskopije", nalašava Ćirić.

Tvrdi da teza o "sistematskoj transformaciji" počiva na pogrešnom čitanju arheoloških slojeva.

"Prisustvo ostataka starijih građevina, uključujući i moguće ranohrišćanske bazilike, ne predstavlja izuzetak, već uobičajen fenomen u srpskoj srednjovekovnoj graditeljskoj praksi. Međutim, u naučnoj metodologiji arhitektonski identitet ne utvrđuje se na osnovu fragmentarno očuvanih struktura, već na osnovu celovite prostorne koncepcije, vremena izgradnje i funkcije objekta", kaže Ćirić.

Otuda je od presudnog značaja činjenica da je Crkvu Svetih apostola u trećoj deceniji 13. veka podigao arhiepiskop Arsenije Prvi, kao sedište Srpske arhiepiskopije, te da je ona oslikana oko 1260. godine.

"Kasnije dogradnje nisu rezultat 'transformacije' nekakvog prethodnog sakralnog identiteta, već organskog razvoja kompleksa unutar iste crkvene i kulturne matrice. Arhiepiskop Nikodim u periodu od 1321. do 1324. podiže uz severnu stranu Hram Svetog Dimitrija, dok arhiepiskop Danilo Drugi od 1324. do 1337. gradi južni ansambl sa crkvom Bogorodice Odigitrije i paraklisom Svetog Nikole, kao i monumentalnu pripratu na zapadnoj strani", navodi ova istoričarka umetnosti.

Precizira da istorijski izvori, uključujući i arhiepiskopa Nikodima, ne pružaju nikakvo utemeljenje za tvrdnje o postojanju "druge" crkve koja bi bila predmet naknadne transformacije koje se oslanjaju na "preromaniku".

"Upotreba termina 'preromanika' i teze o 'transformaciji' ne može se tumačiti kao naučni propust, već kao svesno konstruisanje narativa koji ima za cilj izmenu istorijskog konteksta i značenja Pećke patrijaršije", zaključuje dr Ćirić.

Institucionalna strategija Prištine

Istoričar iz Gračanice Aleksandar Gudžić smatra da je po sredi istorijski revizionizam koji je deo "institucionalne strategije" vlasti u Prištini.

Ironično primećuje da je "znanje ograničeno, a revizionistički talas beskrajan".

"Problem na Kosovu je što je istorijski revizionizam deo institucionalne i državne strategije. Praksa i iskustvo su pokazali političkim elitama kosovskih Albanaca da nije dovoljno samo proterati Srbe, potrebno je revidirati istoriju, revidirati prošlost i dokazati da su Albanci ovde u kontinuitetu hiljadama godina, a da su Srbi zapravo na Kosovu u određenim istorijskim periodima nastupali kao okupatori i neko ko je uništavao albanske crkve i manastire", kaže Gudžić.

U takvoj "recikliranoj i prerađenoj prošlosti" menjaju se uloge, tvrdi ovaj istoričar. 

Poslednji primer – svojatanja Pećke patrijaršije je samo deo takvog mozaika.

"Taj problem nije od juče, traje decenijama. Revizija istorije i tumačenje istorije na drugačiji način je političkim, intelektualnim i obrazovnim elitama kosovskih Albanaca potrebno kako bi opravdali pobunu devedesetih, proterivanje više od 250.000 Srba, rušenje više od 150 crkava i manastira, pogrom nad Srbima 2004. Ali i kako bi opravdali jedno pravno nasilje izazvano jednostranim proglašenjem nezavisnosti Kosova 2008. godine", tvrdi Gudžić.

"Četiri stuba" istorijskog revizionizma

Objašnjava da istorijski revizionizam Albanaca na KiM počiva na "četiri stuba".

"Prvi je rimokatolički identitet kosovskih Albanaca. O tom stubu u pravcu istorijskog revizionizma koji se vrši na Kosovu, Albanci su katolici i srpske crkve i manastiri su zapravo albanski koje su Srbi u nekom trenutku okupirali, odnosno oduzeli", navodi Gudžić.

"Drugi stub" je zasnovan na "pravoslavnom identitetu kosovskih Albanaca".

"Mi Albanci smo u nekoj prošlosti bili pravoslavci i onda su došli Srbi, okupirali ovaj prostor i preuzeli naše crkve i manastire", navodi Gudžić citirajući one Albance koji zagovaraju tezu o njihovom pravoslavnom poreklu.

Prema njegovim rečima, "treći stub" se zasniva na "albanskoj žrtvi", a četvrti je "ilirsko-dardanski identitet" Albanaca na KiM.

"Ono što je zajedničko svim tim 'stubovima' je da je nad Albancima u prošlosti izvršena nepravda i da su oni ovde u kontinuitetu hiljadama godina i da svoje korene vuku još od Ilira. Naravno, to ne odgovara istini i zvanična nauka sa tim nije saglasna", ističe Gudžić.

Precizira da ilirsko poreklo Albanca nije zasnovano na istorijskim činjenicama.

"Iliri se poslednji put pominju u trećem veku, a Albanci prvi put u 11. veku. Dakle, između Ilira i Albanca je praznina od 800 godina. Nauka je nedvosmisleno dokazala da su crkve i manastiri na KiM deo srpskog kulturnog nasleđa", apostrofira ovaj istoričar.

Paljenje manastirskog konaka 1981.

Pećka patrijaršija je od 2006. na Uneskovoj listi svetske kulturne baštine, a do sada je u više navrata bila izložena napadu albanskih ekstremista.

Poslednji slučaj je tokom Martovskog pogroma, kada su upad u ovu svetinju, uz upotrebu vatrenog oružja, sprečile snage KFOR-a.

Ove godine, 16. marta, navršilo se i 45 godina od požara u starom konaku Pećke patrijaršije.

Istoričari tvrde da je reč o podmetnutom požaru koji nikada nije rasvetljen, a počinioci kažnjeni.

Sve se odvijalo tokom velikih protesta Albanaca na KiM te godine.

Od 2010. godine KFOR je čuvanje Pećke patrijaršije prepustio tzv. kosovskoj policiji – posebnoj jedinici za kulturno i versko nasleđe.

Ovaj jedinica je multientičkog sastava i obezbeđuje 24 verska i kulturna objekta na Kosovu i Metohiji.