Muzika viva – 70. Međunarodni Rostrum kompozitora

Poljski kompozitzor, aktivista, interdisciplinarni umetnik i kustos Rafal Riterski rođen je 1992. godine u gradu Gdinja, nadomak Gdanjska, a studije je završio na Univerzitetu Frederik Šopen u Varšavi i potom na Kraljevskoj akademiji za muziku u Orhusu u Danskoj. Usavršavao se majstorskim radionicama u okviru značajnih festivala savremene muzike kao što su oni u Donauešingenu i Darmštatu, te predstavljao svoja dela na vodećim evropskim festivalima. Uporedo sa predstavljanjem svoje muzike na koncertnim podijumima, Riterski paralelno razvija i klupsku karijeru, objavljujući albume popularne muzike. Njegovi radovi se često nalaze na žanrovskim međama, zamagljujući granice klasične i popularne muzike, izvođenja i teatra. Ono što predstavlja konstantu u njegovom opusu jeste preokupacija pitanjima identiteta i kulturnih fenomena specifičnih za LGBTQ+ zajednicu i nasilja kojem su često izloženi.

Delo Rafala Riterskog koje su delegati na jubliranom Rostrumu prepoznali kao najuspešnije na ovoj najznačajnijoj radijskoj smotri savremenog stvaralaštva, nosi naziv Totentanz, odnosno Ples smrti. Nastalo je kao porudžbina festivala Varšavska jesen i Varšavske filharmonije, koja ga je i premijerno izvela u septembru 2022, pod upravom Vimbaja Kazibonija i uz kontratenora Mihala Slaveckog kao soliste.

Ovo neobično ostvarenje, nalazi se na razmeđi muzičkog dela i pozorišnog komada, kao kakva iščašena operska scena, u kojoj su snagom centrifuge na različitim mestima završili semplovi operskih arija, haus ili futvork bitovi, muzika iz crtaća, kratki terenski snimci, odlomci pop numera, fragmenti poezije i drugo.  

Formalno, delo ima pet odseka – prvi, “Preludijum“ je instrumentalni, a završava se izlaskom soliste na scenu, koji obučen u crnu haljinu, sa velom preko lica i buketom crnog cveća, lupa vratima i stupa na podijum. Drugi deo, pod nazivom „Pozni kapitalizam“ započinje parodiranjem i dekonstrukcijom arije „Seti me se“ iz opere „Didona i Enej“ koju Riterski u vrhuncu segmenta meša za cirkuskom muzikom, uz gruv dens muzike. Treći segment nosi naziv „Plesovi mrtvih/smrti“ u započinje citatom melodije „Pavane za umrlu infantkinju“ Morisa Ravela i sekvencom „Dies irae“ - verovatno najpoznatijim istorijskim melodijama vezanim za smrt, koje su ispresecane različitim semplovima poezije na poljskom, odlomkom Madonine pesme „Music“, haus gruvom i porukom da je „ples postao politički čin“. Četvrti odsek pod nazivom „Pečurke i napadi panike“ započinje snimkom razgovora policijskih operatera i svedoka različitih oružanih napada negde u Sjedinjenim Američkim Državama i vokalnim krešendima koji čitavu kompoziciju dovode do svog klimaksa. Ovaj odsek se završava naglim rezom, tacetom u čitavom asamblu, nakon čega započinje završni segment pod nazivom „Statistika“. U njemu, Riterski naratoru poverava tekst koji nas upozorava na činjenice života u trećoj deceniji 21. veka, koje ukazuju na neumitni slom naše civilizacije - od toga koliko će ljudi oboleti od kovida, preko podatka da će od izloženosti aero zagađenju umreti svaka deseta osoba, koliko je porasla temperatura atmosfere ili podataka da će sedamdeset posto slušalaca ove kompozicije oboleti od kardiovaskularnih oboljenja, te da trećina ljudi živi ispod granice siromaštva i da će dvadeset posto svih nas u trenutku smrti biti sami. Delo zakružuje „Didonina tužbalica“ u solo glasu kao potresni lament nad sudbinom koju smo sami izabrali i koju nismo u stanju da izmenimo.

Ovako neobično i ambiciozno koncipirano delo predstavlja iskren i neposredan komentar današnjeg trenutka, uz maestralno korišćenje najrazličitijih izvora i jasnu, nedvosmislenu poruku. U tom smislu, to je muzika koja je relevantna, koja je angažovana i koja uprkos svom imenu - Ples smrti - zapravo slavi život.

Urednica emisije: Ivana Neimarević