Prostori pijanizma – Eteri Anđaparidze

Opisujući je kao pijanistkinju čudesne tehnike čije interpretacije plene ogromnim intenzitetom, ali i kao promenljivu, neuhvatljivu i fascinantnu umetnicu, prilagodljivu najrazličitijim stilskim izazovima klavirske literature, kritika je ujedinjena u oceni da je Eteri Anđaparidze jedna od najrespektabilnijih figura savremene pijanističke scene. Mada pretežno okrenuta pedagoškom pozivu, ova gruzijska pijanistkinja rođena 1956. godine u Tbilisiju, a školovana na Moskovskom konzervatorijumu, još tokom studija bila je istaknuta kao jedna od uzdanica sovjetske pijanističke škole, čiji su rani nastupi na domaćem tlu bili praćeni sa velikom pažnjom. Danas, gotovo pedeset godina kasnije, o Eteri Anđaparidze se može govoriti kao o autentičnom eksponentu velike tradicije i njenog specifičnog obrazovnog konteksta koji je u promenljivim društvenim i političkim okolnostima, kakve su se zbile poslednjih decenija na teritoriji bivšeg SSSR-a, dobio istorijsku patinu, a sa njom i gotovo mitsku konotaciju. Naime, da je sa raspadom Sovjetskog Saveza početkom 90-ih godina 20. veka bio otvoren put rastakanju umetničkih „škola” kao jezgara koja su, posebno u kontekstu muzičkog izvođaštva, prilično dugo bila ključna za generisanje i prenošenje kanonskih znanja, možda najbolje svedoči fenomen „pedagoškog nomadizma” – migracionog talasa pedagoga koji su kao „nosioci znanja” po podizanju Gvozdene zavese iz matičnih sredina, a u potrazi za boljim životom krenuli širom planete. Ovaj proces nije, međutim, značio samo očekivanu disperziju pijanističkog umeća, već u prvom redu gubitak decenijama održavanog elitističkog statusa hermetično uređenih konzervatorijuma, prvenstveno onih u Moskvi i Sankt Peterburgu. U uslovima geopolitičkog restrukturiranja sveta, a među ruševinama Sovjetskog Saveza na čijim su visokim muzičkim institucijama delovale dve moguće i najplodonosnije škole pijanizma 20. veka na jednoj, te globalnog orasprostanjenja njihovih kanonskih znanja na drugoj strani, našao se znatan broj istaknutih umetnika i pedagoga koji su svoja delovanja nastavili na Zapadu. Međutim, duh epohe koji je preovladao tokom poslednjih decenija pokazujući ne samo simptome, već i očigledne odlike novih shvatanja koja umetnost više nisu tumačila kao elitistički segment kulture, odnosno kao autonomnu praksu „smisaone nadgradnje života”, već kao delatnost uslovljenu imperativima tržišta i sve propusnijim granicama između takozvane ’visoke’ i ’niske’ kulture, svakako nije bio odgovarajući za doslednu multiplikaciju kanonskih znanja nekadašnje sovjetske škole. Upravo iz tog razloga, autentični izdanci ove tradicije poput Eteri Anđaparidze ostali su da deluju kao umetnici ’reliktne vrste’ čiji izraz i danas pleni aurom originalnosti i ’razlike’, tako potrebne vremenu sveopšte standardizacije, pa i sterilizacije u tumačenju muzičke literature.

Jednu od mnoštva izvođačkih strana Eteri Anđaparidze u emisiji ćemo osvetliti njenim interpretacijama Sonata Domenika Skarlatija koje je snimila za Naksos 1999. godine. U osvrtu na ovaj album, kritičar Gramofona ocenjuje da su njena tumačenja dela baroknog kompozitora „uredna, izvedena kristalno jasnom artikulacijom sa minimalnom upotrebom pedala, sa najpreciznije moguće izbrušenim ornamentima, suptilna, bez preuveličanog fraziranja i dinamike, u brzim komadima vitalna i sa pravim osećajem ’zabave’ o kojoj je govorio i sam Skarlati... Ukratko” – stoji u kritici – „ako želimo Skarlatija na klaviru (a nema mnogo razloga protiv toga, osim ukoliko bi slušaocu nedostajalo zveckanje nalik kastanjetama na čembalu) interpretacije Eteri Anđaparidze su onoliko dobre koliko je to uopšte moguće ostvariti...”

I zaista, reč je o Skarlatiju postavljenom na čudnovatoj razmeđi autentične stilistike izvođenja i egzaktne tonske estetike savremenog pijanizma. Iznad svega – smeštenom u sugestivnoj atmosferi kamernog baroknog ambijenta.

Rođena u muzičkoj porodici, od oca Zaruba Anđaparidzea, čuvenog tenora Baljšoj teatra i majke pijanistkinje Ivete Bahtadze, Eteri je prve poduke iz klavira dobila u kući, da bi već sa pet godina pošla u specijalnu školu za muzičke talente u Tbilisiju. Zanimljivo je primetiti da se, mada na periferiji Sovjetskog Saveza, pijanistička tradicija u ovom gradu mogla pohvaliti značajnim istorijatom, posebno zahvaljujući činjenici da je jedan broj istaknutih pedagoga sa konzervatorijuma u Sankt Peterburgu i Moskvi u dva navrata u 20. veku (najpre nakon Oktobarske revolucije, a potom i nakon Drugog svetskog rata) iz političkih razloga bio primoran da prebegne u unutrašnjost zemlje, pronašavši pribežište upravo u Tbilisiju. Stupivši u klasu Meri Čavčanidze, pijanistkinje čije je zaleđe preko Aleksandra Johelesa sezalo do Konstantina Igumnova, jedne od vodećih ličnosti sovjetske pijanističke škole, Eteri Anđaparidze je prilično brzo stekla visoku izvođačku veštinu i već u devetoj godini javno nastupila sa Državnim simfonijskim orkestrom Gruzije. Studije nastavlja na Moskovskom konzervatorijumu kod Vere Gornostajeve, te 1974. godine osvaja Konkurs Čajkovski za mlade muzičare, a 1976. prestižno Međunarodno pijanističko takmičenje u Montrealu, kao prva laureatkinja iz Sovjetskog Saveza. Ovaj uspeh učiniće njeno ime poznatim prvenstveno u pijanističkim krugovima otvarajući joj vrata inostranih scena, a poseban odjek dobija u Sovjetskom Savezu gde osim koncertiranja beleži i prva audio izdanja za Melodiju. Ipak, širu afirmaciju, Eteri Anđaparidze steći će tek po preseljenju u Sjedinjene Američke Države devedesetih godina 20. veka, odakle je pored bazičnog pedagoškog angažmana na njujorškim školama – Stajnhard koledžu i Mannes School of Music – razvila bogatu pijanističku karijeru, nastupajući kao solista i sa vodećim orkestrima Kanade i Sjedinjenih Američkih Država, Londonskim simfonijskim orkestrom, filharmonijama Pekinga, Šangaja, Moskve, Tbilisija i drugih. Mada ne preobimnu, njenu studijsku diskografiju za Melodiju, Naksos i Marko Polo upotpunjuju brojni snimci javnih nastupa, a kao najznačajniji do danas realizovani, ističu se albumi sa muzikom američkog kompozitora Zeza Konfreja (nominovan za Gremi u kategoriji najboljeg solističkog klasičnog albuma 1999. godine), kao i album klavirske muzike Sergeja Prokofjeva koji je dve godine ranije poneo nominaciju za prestižnu nemačku Dojče Šalplaten nagradu.

Mada je u pitanju pijanistkinja bogatog tonskog sonoriteta čiji se varijabilitet ogleda u gotovo kameleonskoj prilagodljivosti izazovima literature o kojoj svedoče njene, čini se stilski veoma udaljene interptretacije dela od baroka do 20. veka, jedna estetska konstanta ipak prožima čitav njen pijanistički izraz. Reč je o upadljivo materijalističkom pristupu samom tonu – gotovo opipljivo reljefnom, u pozadini kojeg se nalazi izražena ’artikulato’ tehnika koju Eteri postiže tokatnim pristupom klavijaturi ’iz ručnog zgloba’. Njena oprezna upotreba pedala samo doprinosi utisku razgovetnosti muzičkih fraza, pa reklo bi čak se i izvesnoj ’suvoći’ tona. Emocionalni naboj je uvek promišljeno iznesen, možda bi se moglo reći ’ukalupljen’, te plasiran prvenstveno kroz snažnu ekspresiju tona i čvrstinu zvučnih masa koje gotovo da i ne poseduju slobodniju fluidnost. Rečeno likovnim jezikom, njeni muzički crteži su najčešće oštrih linija i grubih, gestualnih nanosa boja, te kao takvi odaju utisak objektivne reprodukcije notnog zapisa. Projekcija njenog tona nije duga jer je svakom pojedinačnom tonu, motivu ili pasažu dodeljen trenutni značaj, te celina muzičkog toka sagledana unazad, ostavlja utisak konglomerata ostvarenih zvučnih činjenica. Njen Rahmanjinov – jedan od kompozitora kome je tokom karijere posebno posvećena – je u dramskim momentima zato karakterno veoma blizak Prokofjevu o čemu svedoči i snimak deset Prelida opus 23 sa živog nastupa koji je u Maloj sali Moskovskog konzervatorijuma održala 1983. godine. Izuzetno izvođenje ovog ciklusa Eteri Anđaparidze, a koje po egzaktnosti realizacije ideje ima gotovo studijski kvalitet, rerodukujemo integralno.

Autor emisije: Stefan Cvetković