Žene u muzici – Etel Smajt

Rođena 1858. godine, Etel Smajt je bila kompozitorka i jedna od istaknutih sifražetkinja viktorijanske epohe. Kao ćerka britanskog general-majora, poticala je iz porodice u kojoj nije bilo puno razumevanja za bavljenje komponovanjem, pogotovo što je u pitanju bila žena. Ipak, zahvaljujući upornosti i beskompromisnom stavu uspela je da ubedi roditelje da je puste da 1877. ode u Nemačku. Uputila se u Lajpcig i tamošnji Konzervatorijum gde su joj kolege bili Grig, Dvoržak i Čajkovski, ali je ubrzo studije nastavila učeći privatno sa Hajnrihom fon Hercogenbergom, u čijem su krugu prijatelja bili muzičari poput Bramsa i Klare Šuman. Njene kompozicije iz 80-ih godina 19. veka su pretežno kamerne, a prva objavljena dela su bile sonate za violončelo, dok su zapažene bile i Sonate za violinu koje su čuveni Adolf Brodski i Fani Dejvis izveli u lajpciškom Gevandhausu. U Londonu su 1890. premijerno izvedene njena orkestarska Serenada in De kao i uvertira za Antonija i Kleopatru, koje su dobile pozitivne ocene stručnih kritičara koji su i sami bili iznenađeni činjenicom da su u pitanju dela koja je komponovala žena. Naredno ostvarenje koje je predstavila publici bila je Misa in De, koja je najvećim delom napisana na Francuskoj rivijeri, dok je letovala u društvu francuske Carice Evgenije. Zahvaljujući prijateljstvu ove aristokratkinje sa Kraljicom Viktorijom, Etel Smajt je dva stava ove obimne vokalno-instrumentalne kompozicije predstavila kraljici 1891. godine, tokom boravka u zamku Balmoral, svirajući klavirski izvod i sama pevajući vokalne deonice. Njeno upečatljivo muziciranje uticalo je da Kraljevsko horsko društvo delo stavi na svoj program, te je premijera upriličena u Rojal Albert holu 1893. godine. Kritike su bile veoma pozitivne, ali uprkos tome, naredno izvođenje bilo je tek trideset godina kasnije, što je kompozitorka smatrala posledicom predrasuda koje postoje spram dela ženskih autora. Nakon mise, Etel Smajt se više nije vraćala duhovnim vokalno-instrumetnalnim kompozicijama, već se okrenula scenskom žanru, tačnije operi. Tokom karijere napisala ih je šest, a savremeni muzikolozi procenjuju da je njen operski opus najznačajniji u istoriji engleske muzike između ostvarenja Persla i Bendžamina Britna. Njeno prvo ostvarenje u ovom žarnu nastalo je još 1892, ali pun zamah opersko stvaralaštvo Etel Smajt dobija 1903. nastankom opere Šuma, koja je više od sto godina bila jedina opera neke kompozitorke predstavljena na sceni njujorškog Metropolitena.

Godine 1910. Smajtova je upoznala Emelin Pankherst, jednu od najuglednijih britanskih sifražetkinja i osnivačicu Socijalno-političke unije žena i Lige za pravo glasa žena, te se do kraja života posvećuje ovom cilju. Gotovo dve godine nije ništa komponovala, izuzev Marša žena koji je postao himna pokreta. Osvešćen politički stav i snažan feministički ton prisutni su u operi Bocmanova draga koja je vremenom postala njeno najizvođenije scensko delo. Početak Prvog svetskog rata u velikoj meri je uticao na razvoj karijere ove umetnice, budući da je Nemačka bila njen duhovni dom i mesto gde su njena dela uglavnom i imala svoje premijere. U isto vreme, Etel Smajt je primetila da počinje da ima problema sa sluhom, te se sve više posvetila pisanju memoara koji su joj u to vreme predstavljali osnovni izvor prihoda. Do kraja života napisala je još dve opere, Fete galante iz 1922. i Entante cordiale dve godine kasnije, kao i simfoniju za sopran, bas-baritona, hor i orkestar, pod nazivom Zatvor iz 1930.

Pored komponovanja, ova britanska umetnica bavila se i dirigovanjem i radom na radiju. Svoju popularnost iskoristila je da se javno zalaže za ciljeve koji su joj bili bliski, uključujući veću promociju britanskih kompozitora, posebno žena, te prava žena da nastupaju u orkestrima. Za svoje zasluge u oblasti muzike, ali i kao spisateljica, Etil Smajt je 1922. godine ovenčana Ordenom Britanskog carstva, stičući kao prva kompozitorka u istoriji titulu „dame”. Njen izuzetan doprinos prepoznali su i Univerziteti Daram i Oksford, koji su joj dodelili počasne doktorate u oblasti muzike. Preminula je 1944. u Vokingu, u Engleskoj.

Autorka teksta Ivana Neimarević
Urednica Irina Maksimović Šašić