Mario Kalik: Šelerov projekat filozofske antropologije (3)

Prema Maksu Šeleru, temelj krize moderne civilizacije je u specifičnom poimanju čoveka, odnosno u antropologiji, koja se razvija sa modernim dobom i društvom, i koja dostiže vrhunac u savremenosti. Reč je o shvatanju čoveka kao homo faber-a, bića čije je glavno određenje da proizvodi oruđa, o koncepciji koja suštinski ne razlikuje čoveka od životinje. Ovakvoj antropologiji odgovara dominacija „gospodarujućeg” i „proizvodnog” (učinkovitog) znanja u svetu života, koje se odnosi na egzaktnu prirodnu nauku i tehniku, i što intenzivniji naučno-tehničko-tehnološki razvoj. Budući da je temeljni uzrok krize modernog sveta iskrivljena slika čoveka kao homo faber-a, rešenje za ovu krizu i spas čoveka iz „varvarstva” moderne civilizacije može biti jedino u izgradnji novog pogleda na čoveka, to jest nove filozofske antropologije, piše Mario Kalik.

Tako Šeler razvija svoju filozofsku antropologiju kao nužnu pretpostavku i pripremu za metafiziku (apsoluta), zamišljenu kao „znanje spasenja”, koje treba da izbavi čoveka iz krize moderne civilizacije. Čovek se spasava posredstvom metafizike, tako što stupa u jedinstvo sa apsolutnim (božanskim) i saučestvuje u njegovom ostvarenju. Međutim, kako zapaža autor testa, Šelerova filozofija i filozofska antropologija suočavaju se sa više temeljnih i posebnih problema. Ona nije suštinski prevazišla dotadašnje preovlađajuće idealističko i/ili teološko poimanje čoveka u istoriji filozofije, jer vidi suštinu čoveka u duhu. Takođe, čitav Šelerov metafizički projekat kao alternativa modernoj civilizaciji i osnova za spas čoveka pokazuje se kao teško ostvariv, pogrešan, pa i promašen. Njegovo vezivanje sudbine i „spasa” čoveka za božansko, makar u kasnije promenjenoj ulozi čoveka kao ravnopravnog „prijatelja” božanskog u njegovom ostvarenju, ostaje u okviru teološke koncepcije koja ne može da razume čoveka i smisao njegovog postojanja mimo instance božanskog.

Imajuću u vidu Šelerove konkretne društveno-ideološke stavove, može se reći da njegova filozofska antropologija i filozofija u celini predstavljaju specifičnu teorijsku ideologiju (idealističko-metafizičku i teološku) koja, posredno ili neposredno, legitimiše jednu posebnu društvenu ideologiju (elitističku, u njenoj konzervativnoj ili liberalnoj varijanti), i time, u krajnjoj instanci, služi interesima određenih društvenih klasa, odnosno staleža (aristokratije, sveštenstva ili liberalne inteligencije i buržoazije). Shodno tome, deluje da Šeler, s jedne, i (neo)marksisti, s druge strane, reflektuju istu istorijsko-društvenu situaciju i krizu modernog društva i znanja, pa čak imaju i brojne istovetne uvide i formulacije, ali da su objašnjenja krajnjih uzroka ove krize, pa samim tim i za nju adekvatn(ij)a rešenja, uverljivije pokazana u okviru Kritičke teorije društva kojoj navedeni mislioci pripadaju. Ipak, kod poznog Horkhajmera, i delimično Habermasa, dolazi do izvesnog zbližavanja sa Šelerovom kasnom pozicijom u nekim aspektima, što otvara prostor za dalja istraživanja odnosa Šelerove i misli frankfurtskih filozofa, zaključuje Mario Kalik.

Čitao je Aleksandar Božović.
Urednica ciklusa Tanja Mijović.